Tiêu chuẩn và đo lường: Hai mảnh ghép của chất lượng

Điều quan trọng hơn là yêu cầu kỹ thuật phải đi cùng khả năng xác định và đánh giá. Chỉ khi những gì cần đạt được mô tả rõ ràng và có phương pháp phù hợp để kiểm tra, kết quả đánh giá chất lượng mới có cơ sở.

Theo Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn là quy định về đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý được dùng làm chuẩn để phân loại, đánh giá sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác. Tiêu chuẩn được áp dụng trên cơ sở tự nguyện, trừ trường hợp được viện dẫn trong văn bản pháp luật hoặc được quy định khác theo pháp luật.

Yêu cầu kỹ thuật cần có cách xác định

Một yêu cầu chỉ thực sự có giá trị trong thực tế khi có thể xác định được đối tượng có đáp ứng yêu cầu đó hay không.

Với những đặc tính có thể định lượng, việc xác định thường gắn với đo lường, thử nghiệm hoặc phân tích. Khi đó, phương pháp xác định trở thành cầu nối giữa yêu cầu kỹ thuật và kết quả đánh giá. Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật cũng quy định tiêu chuẩn phương pháp thử có thể quy định phương pháp lấy mẫu, đo, xác định, phân tích, kiểm tra, khảo nghiệm hoặc giám định các mức, chỉ tiêu và yêu cầu.

Yêu cầu kỹ thuật và kết quả đo lường cần được kết nối để đánh giá sự phù hợp.

Điều này cho thấy việc xây dựng yêu cầu và việc xác định yêu cầu không thể tách rời. Nếu yêu cầu đã rõ nhưng không có phương pháp phù hợp để đánh giá thì rất khó có được một kết luận thống nhất.

Đo lường cung cấp căn cứ cho đánh giá

Trong sản xuất và kiểm soát chất lượng, kết quả đo hoặc thử nghiệm thường là một trong những căn cứ để xác định sản phẩm có đáp ứng yêu cầu hay không. Tuy nhiên, bản thân một con số chưa phải là kết luận về chất lượng. Kết quả đó phải được đặt trong mối quan hệ với chỉ tiêu và yêu cầu kỹ thuật tương ứng.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật năm 2025 quy định tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật dùng để đánh giá sự phù hợp phải quy định các đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý cụ thể, có thể đánh giá được bằng các phương pháp và phương tiện hiện có ở trong nước hoặc nước ngoài.

Đây là một điểm rất quan trọng, yêu cầu kỹ thuật phải có khả năng được đánh giá trên thực tế.

Điểm gặp nhau là đánh giá sự phù hợp

Nếu tiêu chuẩn xác định những yêu cầu cần đáp ứng, thì đánh giá sự phù hợp là bước xác định đối tượng có đáp ứng những yêu cầu đó hay không.

Theo quy định hiện hành, đánh giá sự phù hợp bao gồm nhiều hoạt động như thử nghiệm, giám định, kiểm tra xác nhận, chứng nhận hợp chuẩn, chứng nhận hợp quy và các hoạt động khác theo quy định của pháp luật.

Với tiêu chuẩn, việc đánh giá sự phù hợp được thực hiện theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân. Với quy chuẩn kỹ thuật, đánh giá sự phù hợp được thực hiện theo yêu cầu quản lý nhà nước.

Không chỉ là câu chuyện của thiết bị đo

Khi nói đến đo lường, dễ có cách hiểu rằng chất lượng của kết quả phụ thuộc chủ yếu vào thiết bị. Trên thực tế, để đánh giá một yêu cầu kỹ thuật còn cần xem xét phương pháp, cách lấy mẫu, quá trình thử nghiệm hoặc kiểm tra và yêu cầu cụ thể được dùng làm căn cứ.

Vì vậy, xây dựng tiêu chuẩn không chỉ là đặt ra những yêu cầu mong muốn, mà còn cần tính đến khả năng đánh giá. Quy định mới cũng nhấn mạnh quy chuẩn kỹ thuật phải bảo đảm tính khả thi và đồng bộ với hoạt động đánh giá sự phù hợp.

Quy chuẩn kỹ thuật có tính bắt buộc và là cơ sở cho hoạt động đánh giá sự phù hợp. Đây là điểm khác căn bản so với tiêu chuẩn, vốn được áp dụng trên cơ sở tự nguyện theo quy định của pháp luật.

Hai mảnh ghép của cùng một quá trình

Nhìn từ thực tế quản lý chất lượng, tiêu chuẩn và đo lường không phải hai công việc tách biệt.

Tiêu chuẩn giúp xác định yêu cầu đối với sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ hoặc quá trình. Đo lường, thử nghiệm và các phương pháp đánh giá giúp xác định những đặc tính cần thiết. Từ kết quả đó, hoạt động đánh giá sự phù hợp đưa ra căn cứ để xác định đối tượng có đáp ứng yêu cầu hay không.

Một yêu cầu kỹ thuật rõ ràng nhưng không thể đánh giá sẽ khó phát huy đầy đủ giá trị. Ngược lại, một hệ thống đo lường tốt cũng không thể tự trả lời sản phẩm có phù hợp hay không nếu không có yêu cầu cụ thể làm căn cứ.

Bởi vậy, chất lượng của hoạt động tiêu chuẩn hóa và chất lượng của hoạt động đo lường cần được nhìn trong cùng một mối liên hệ yêu cầu phải rõ, chỉ tiêu phải xác định được, phương pháp phải phù hợp và kết quả phải có cơ sở để đánh giá.

Đó là nơi tiêu chuẩn và đo lường gặp nhau để cùng tạo ra căn cứ đáng tin cậy để nói về chất lượng.

Hùng Anh