Tốc độ tiêu chuẩn hóa: Bài toán của thời điểm và sự phù hợp

Trước hết, cần nhìn nhận đúng bối cảnh của nhu cầu về tốc độ. Phải chăng chúng ta muốn tiêu chuẩn hóa nhanh hơn vì thất vọng trước những quy trình được cho là chậm chạp và quá thận trọng với các công nghệ, quy trình hay sản phẩm mới? Có phải chúng ta đang đặt bằng chứng lên trên tiến bộ? Hay đơn giản là quy mô, phạm vi và tốc độ đổi mới ngày càng lớn, trong khi nhiều công nghệ hôm nay có thể nhanh chóng được phát triển, thay thế hoặc cải tiến vào ngày mai? Những câu hỏi này liên quan trực tiếp đến tính phù hợp của tiêu chuẩn hóa trong chu kỳ đổi mới.

Tốc độ đổi mới có thực sự tăng mạnh

Một phân tích ban đầu có thể dẫn đến nhận định rằng tốc độ đổi mới toàn cầu đã tăng mạnh trong hai thập kỷ qua. Dữ liệu từ Chỉ số Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) cho thấy số lượng phát minh, được đo thông qua các nhóm bằng sáng chế mới – chỉ số đã điều chỉnh trường hợp một phát minh được đăng ký tại nhiều quốc gia – tăng 75% trong giai đoạn 1985-2007, tương đương khoảng 2,5% mỗi năm. Trong giai đoạn 2008-2022, mức tăng lên tới 128%, tương đương khoảng 6% mỗi năm. Tuy nhiên, phía sau con số này tồn tại một yếu tố địa lý đáng chú ý: sự gia tăng mạnh về số lượng phát minh có nguồn gốc từ Trung Quốc. Nếu loại bỏ các nhóm bằng sáng chế có nguồn gốc từ Trung Quốc, số nhóm bằng sáng chế xuất phát từ phần còn lại của thế giới lại giảm khoảng 12% trong giai đoạn 2007-2021. Điều này cho thấy bức tranh về tốc độ đổi mới toàn cầu không đơn giản như những con số tổng hợp ban đầu. Quan sát ở góc độ này, có vẻ quy mô và tốc độ đổi mới đang tăng nhanh. Nhưng dữ liệu thực tế lại cho thấy một câu chuyện khác.

Tăng về số lượng nhưng ổn định về tốc độ

Số liệu bằng sáng chế chịu ảnh hưởng đáng kể bởi mục tiêu bảo hộ sở hữu trí tuệ và chiến lược đăng ký tại từng thị trường. Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào tổng số đơn đăng ký bằng sáng chế, chúng ta có thể đánh giá quá cao tốc độ tăng trưởng thực chất của hoạt động đổi mới. Một cách tiếp cận khác là chỉ xem xét các nhóm bằng sáng chế hướng tới thị trường nước ngoài. Đây có thể được xem là chỉ báo có ý nghĩa kinh tế hơn, bởi những phát minh được bảo hộ ở phạm vi quốc tế thường là những sáng tạo mà doanh nghiệp đánh giá có giá trị thương mại đủ lớn.

Khi điều chỉnh theo yếu tố này, tốc độ tăng trưởng phát minh toàn cầu trong hai thập kỷ qua tương đối ổn định, khoảng 3% mỗi năm. Đáng chú ý, không có sự khác biệt đáng kể về tốc độ phát minh giữa thập kỷ đầu tiên và thập kỷ thứ hai của những năm 2000. Nói cách khác, số lượng đổi mới vẫn tăng đáng kể, nhưng tốc độ tăng trưởng nhìn chung không tăng đột biến.

Tất nhiên, dữ liệu tổng hợp có thể che giấu những thay đổi lớn giữa các lĩnh vực. Một số công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), truyền thông kỹ thuật số, công nghệ sinh học, sản xuất tiên tiến và nhiều công nghệ mới nổi khác có thể đang tăng tốc rất nhanh, trong khi các lĩnh vực công nghệ trưởng thành lại tăng trưởng chậm hơn. Vì vậy, vấn đề thực sự có thể không phải là tiêu chuẩn hóa nhanh đến đâu, mà là tiêu chuẩn hóa vào thời điểm nào.

Thời điểm quyết định hiệu quả của tiêu chuẩn hóa

Tiêu chuẩn hóa cần được đặt đúng vị trí trong quá trình phát triển, cung cấp và thương mại hóa công nghệ, để đổi mới có thể mở rộng quy mô một cách hiệu quả, an toàn và kinh tế. Nếu tiêu chuẩn hóa diễn ra quá sớm, nó có thể vô tình hạn chế không gian thử nghiệm và kìm hãm đổi mới. Khi công nghệ chưa đủ trưởng thành, việc lựa chọn một giải pháp làm chuẩn có thể khiến các hướng tiếp cận tiềm năng khác bị loại bỏ quá sớm. Ngược lại, nếu tiêu chuẩn hóa quá muộn, những lựa chọn thiết kế riêng biệt có thể trở nên cố định. Khi đó, thị trường dễ hình thành các hệ sinh thái khép kín, thiếu khả năng tương tác, gây khó khăn cho việc mở rộng quy mô và làm giảm hiệu quả kinh tế. Do đó, tiêu chuẩn hóa cần xuất hiện đúng thời điểm.

Trước mắt, điều quan trọng là nhanh chóng xây dựng những nền tảng cơ bản. Đó là tập hợp các bên liên quan; thống nhất định nghĩa và thuật ngữ để nhà nghiên cứu, nhà phát triển, nhà đầu tư, cơ quan quản lý, nhà hoạch định chính sách và khách hàng có thể giao tiếp bằng một ngôn ngữ chung.

Song song với đó, cần xác định những thông số cốt lõi về khả năng tương tác, an toàn và hiệu suất, qua đó tạo ra mục tiêu chung cho toàn ngành. Việc tiêu chuẩn hóa các yếu tố đầu vào cơ bản từ vật lý, kỹ thuật số đến tri thức cũng có thể giúp giảm cạnh tranh không cần thiết, tận dụng tốt hơn nguồn lực và giảm chi phí ở những lĩnh vực mà cạnh tranh về công nghệ nền tảng không tạo ra nhiều giá trị.

Ảnh minh họa.

Không phải tiêu chuẩn nào cũng cần được xây dựng thật nhanh

Có những lĩnh vực đòi hỏi tiêu chuẩn hóa phải được thực hiện một cách kiên trì và thận trọng. Đặc biệt, với các tiêu chuẩn dài hạn liên quan đến an toàn và hiệu suất của toàn hệ thống, việc vội vàng có thể tạo ra những rủi ro nghiêm trọng, thậm chí mang tính thảm họa. Bởi vậy, tốc độ không thể là mục tiêu duy nhất. Việc xác định một công nghệ đang ở đâu trong chu kỳ phát triển và thương mại hóa có ý nghĩa quyết định đối với cả tốc độ lẫn khả năng thành công của tiêu chuẩn hóa. Những công nghệ có thể xây dựng tiêu chuẩn trong thời gian ngắn thường chỉ đạt tới một mức độ trưởng thành nhất định, khi kiến thức nền tảng đã đủ ổn định để duy trì qua nhiều chu kỳ đổi mới. Quan trọng hơn, tiêu chuẩn hóa chỉ thực sự hiệu quả khi các bên liên quan sẵn sàng hợp tác để cân bằng giữa tốc độ, cạnh tranh và khả năng chấp nhận của thị trường.

Tốc độ bắt đầu từ con người

Thành công của tiêu chuẩn hóa không nhất thiết đến từ việc cố gắng làm mọi quy trình nhanh hơn. Tốc độ thường được cải thiện một cách tự nhiên khi những điều kiện cần thiết được thiết lập đúng. Đó là khi các bên liên quan phù hợp được tập hợp, những người tiên phong sẵn sàng tham gia, các nghiên cứu cần thiết được tài trợ và phạm vi tiêu chuẩn hóa được xác định rõ ràng. Nói cách khác, tốc độ phụ thuộc vào sự tham gia. Và sự tham gia, cuối cùng, vẫn là câu chuyện của con người. Một tiêu chuẩn có thể được phát triển rất nhanh khi trong nhóm có những người có động lực thương mại hoặc sứ mệnh rõ ràng để thúc đẩy nó. Ngược lại, quá trình sẽ chậm lại khi không có bên nào thực sự có nhu cầu hoặc lợi ích đủ lớn để thúc đẩy. 

Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để tiêu chuẩn hóa nhanh hơn, cần đặt câu hỏi tiêu chuẩn hóa điều gì, vào thời điểm nào và với sự tham gia của những ai. Dù tốc độ đổi mới công nghệ tiếp tục gia tăng hay duy trì ổn định, nhu cầu đối với những tiêu chuẩn được xây dựng một cách cẩn trọng, linh hoạt, đáng tin cậy và dựa trên sự đồng thuận sẽ không giảm. Ngược lại, khi công nghệ ngày càng tác động sâu rộng đến nền kinh tế và xã hội, vai trò của tiêu chuẩn hóa càng trở nên quan trọng.

Tiêu chuẩn hóa hiệu quả không phải là chạy đua với đổi mới, mà là tạo ra nền tảng đúng lúc để đổi mới có thể phát triển nhanh hơn, an toàn hơn và bền vững hơn.

Hà My (theo astm.org)