Truy xuất nguồn gốc: Từ mã QR đến yêu cầu minh bạch bắt buộc trong quản lý thị trường

Người tiêu dùng hiện không còn chỉ quan tâm đến giá bán hay thương hiệu. Sau hàng loạt vụ việc liên quan đến thực phẩm bẩn, hàng giả, xăng dầu kém chất lượng hay mỹ phẩm không rõ xuất xứ, câu hỏi được đặt ra ngày càng nhiều là: “Sản phẩm này đến từ đâu, được sản xuất như thế nào và ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố?” Đó cũng là lý do truy xuất nguồn gốc đang trở thành một trong những xu hướng quản lý nổi bật nhất của thị trường Việt Nam giai đoạn hiện nay.

Nếu trước đây truy xuất nguồn gốc thường được hiểu đơn giản là quét mã QR để xem thông tin sản phẩm, thì hiện nay khái niệm này đang mở rộng thành cả một hệ thống quản lý dữ liệu xuyên suốt vòng đời hàng hóa từ nguyên liệu đầu vào, sản xuất, vận chuyển, phân phối đến tay người tiêu dùng. Đáng chú ý, quá trình này diễn ra trong bối cảnh cơ quan quản lý đang đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện kinh doanh ở nhiều lĩnh vực.

Đặc biệt, khi rào cản gia nhập thị trường được nới lỏng, bài toán đặt ra là làm thế nào để kiểm soát chất lượng hàng hóa và xác định trách nhiệm khi có sự cố xảy ra. Câu trả lời đang dần nằm ở hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Theo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 78/2025/QH15, lần đầu tiên quy định về “truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng” được bổ sung thành nội dung riêng trong luật. Luật quy định việc truy xuất phải bảo đảm tính trung thực, khả năng xác minh và hỗ trợ cơ quan quản lý xác định nguồn gốc, quy trình sản xuất, thành phần cũng như chất lượng hàng hóa. Nhất là đối với nhóm hàng hóa có mức độ rủi ro cao, truy xuất nguồn gốc sẽ là yêu cầu bắt buộc. Điều này đồng nghĩa áp lực minh bạch sẽ không còn là lựa chọn tự nguyện mà đang dần trở thành tiêu chuẩn mới của thị trường.

Truy xuất nguồn gốc là công cụ bảo vệ chính doanh nghiệp. Ảnh minh họa

Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu tập trung đáp ứng hồ sơ cấp phép, thì nay trách nhiệm sẽ chuyển sang việc duy trì dữ liệu minh bạch và khả năng giải trình xuyên suốt chuỗi cung ứng. Nói cách khác, doanh nghiệp không chỉ bán một sản phẩm mà còn phải chứng minh được “lịch sử” của sản phẩm đó.

Đối với nhiều doanh nghiệp lớn, đặc biệt trong lĩnh vực xuất khẩu, truy xuất nguồn gốc không còn là điều mới. Các thị trường như châu Âu, Mỹ hay Nhật Bản nhiều năm qua đã yêu cầu minh bạch thông tin sản phẩm, vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và tiêu chuẩn môi trường. Tuy nhiên, với nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước, đây vẫn là áp lực đáng kể. 

Không ít doanh nghiệp cho rằng việc số hóa dữ liệu, đồng bộ hóa quy trình quản lý và duy trì hệ thống truy xuất có thể làm phát sinh thêm chi phí vận hành. Đặc biệt ở các lĩnh vực có chuỗi cung ứng phức tạp như xăng dầu, hóa chất, thực phẩm hay nông sản, việc chuẩn hóa dữ liệu đầu vào không đơn giản. Dù vậy, nhiều ý kiến cho rằng minh bạch nguồn gốc đang trở thành xu hướng khó đảo ngược.

Theo giới phân tích thị trường, sau giai đoạn hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại diễn biến phức tạp, truy xuất nguồn gốc sẽ dần trở thành “hạ tầng niềm tin” mới của thị trường. Khi người tiêu dùng có thể kiểm tra nguồn gốc, quy trình sản xuất và đơn vị chịu trách nhiệm, doanh nghiệp làm ăn bài bản sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh. Trong khi đó, những đơn vị sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc hoặc thiếu minh bạch sẽ ngày càng khó tồn tại.

Không chỉ phục vụ quản lý nhà nước, truy xuất nguồn gốc còn được xem là công cụ bảo vệ chính doanh nghiệp. Trong trường hợp xảy ra sự cố chất lượng, hệ thống dữ liệu đầy đủ giúp khoanh vùng nhanh lô hàng lỗi, xác định nguyên nhân và hạn chế thiệt hại lan rộng. Đó cũng là lý do thời gian gần đây, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực xăng dầu, thực phẩm, logistics và bán lẻ bắt đầu đầu tư mạnh hơn vào hệ thống mã hóa dữ liệu, quản trị chuỗi cung ứng và xác thực điện tử.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, truy xuất nguồn gốc có thể sẽ không dừng ở mã QR như hiện nay. Giới chuyên gia nhận định thị trường đang tiến dần tới mô hình “hộ chiếu số” cho hàng hóa nơi toàn bộ thông tin về sản phẩm được lưu trữ và kết nối trên nền tảng dữ liệu số xuyên suốt vòng đời sản phẩm. Khi đó, minh bạch sẽ không còn là lợi thế cạnh tranh riêng của một số doanh nghiệp mà trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia thị trường.

Về vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, trong thời gian tới cần phải xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia đạt mức chuẩn hóa dữ liệu liên thông đa ngành, kết nối quốc tế, ứng dụng cần phải chuyển từ kết nối kỹ thuật sang liên thông dữ liệu quốc gia.

Đồng thời, phải đảm bảo mọi ngành hàng chủ lực từ nông nghiệp, công nghiệp, dược phẩm tới hàng tiêu dùng… đều phải áp dụng truy xuất nguồn gốc theo chuẩn quốc gia thống nhất. Những định hướng này cần phải được triển khai nhanh hơn, quyết liệt hơn và đồng bộ hơn. Trong thời gian tới Đề án 100 phải chuyển từ triển khai sang đột phá và chuyển từ thí điểm sang chuẩn hóa.

Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia cũng cho biết, thời gian qua hoạt động truy xuất nguồn gốc đã chuyển mình mạnh mẽ. Từ những bước đi ban đầu mang tính thí điểm, đến nay, hệ thống truy xuất nguồn gốc đã từng bước hình thành cơ sở hạ tầng dữ liệu thống nhất, kết nối nhiều bộ ngành, lan tỏa tới các địa phương và doanh nghiệp trong cả nước. Các kết quả đạt được không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với chất lượng sản phẩm, hàng hóa mà còn mở đường cho thương mại minh bạch, an toàn, củng cố niềm tin của người tiêu dùng trong nước và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Bước sang giai đoạn hội nhập sâu rộng, đặc biệt là khi các thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản áp dụng các quy định mới về thiết kế sinh thái, hộ chiếu số sản phẩm, truy xuất nguồn gốc bắt buộc, Việt Nam càng cần khẳng định vị thế bằng các tiêu chuẩn tiên tiến, hệ thống dữ liệu tin cậy và năng lực kết nối chuỗi cung ứng mở-bền vững-số hóa. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để hàng hóa Việt Nam bước nhanh hơn, vững vàng hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

An Dương