Từ người áp dụng đến người kiến tạo: Định hướng mới cho tiêu chuẩn Việt Nam

Chia sẻ tại lễ kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới 14-10 diễn ra mới đây, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Nguyễn Nam Hải cho biết, trong bối cảnh toàn cầu niềm tin đang trở thành tài sản kham hiếm; đối đầu địa kinh tế và phân cực gia tăng; thương mại suy giảm, đa phương nhường chỗ cho “tiểu đa phương”; niềm tin vào thể chế bị xói mòn và AI thay đổi kỳ vọng của người dùng về dịch vụ số.

Trích dẫn từ Ngân hàng Thế giới - Báo cáo Phát triển Thế giới 2025: Tiêu chuẩn cho phát triển, ông Hải nhấn mạnh: “Tiêu chuẩn được xem là nền móng của thịnh vượng, kết tinh tri thức tập thể, xây dựng niềm tin và giúp các nền kinh tế vận hành hiệu quả”.

Tại Hội nghị thường niên ISO năm 2026 ở Paris, chủ đề “Xây dựng niềm tin trong một thế giới đang thay đổi” nhấn mạnh vai trò của tiêu chuẩn trước những thay đổi về kinh tế, thương mại và công nghệ. Để thích ứng, ISO xác định ba định hướng chiến lược chuyển đổi số đến năm 2030, gồm khai mở giá trị tiêu chuẩn thông qua dữ liệu, phát triển hệ sinh thái số có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ và trao quyền cho các thành viên thông qua dịch vụ số dùng chung.

Cũng theo ông Hải, trong xây dựng tiêu chuẩn, môi trường soạn thảo trực tuyến chung ISO/IEC (OSD) đang được triển khai rộng rãi. Đến tháng 6/2026, có 2.173 trong tổng số 4.751 dự án ISO đang triển khai đã kích hoạt OSD, tương đương 46%. Tỷ lệ góp ý trực tiếp trên nền tảng đạt 81%, so với 33% vào tháng 11/2025; hơn 10.000 chuyên gia đã được đào tạo sử dụng nền tảng.

Một hướng đi đáng chú ý khác là phát triển tiêu chuẩn SMART, chuyển nội dung tiêu chuẩn thành dữ liệu có cấu trúc, có khả năng máy đọc được. Thay vì chỉ tồn tại dưới dạng tài liệu PDF hoặc XML, từng yêu cầu và khuyến nghị có thể được gắn thẻ, xác nhận bởi chuyên gia và tích hợp vào hệ thống quản lý, dịch vụ AI.

Cùng với đó, nền tảng OBP+ hỗ trợ đọc, tra cứu tiêu chuẩn trực tuyến, trong khi ISOlutions hướng đến cung cấp dịch vụ số dùng chung cho các tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc gia và khu vực.

Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Nguyễn Nam Hải.

Chủ tịch Ủy ban cho biết thêm, danh mục được tổng hợp tại Hội nghị thường niên ISO năm 2026 gồm 16 tiêu chuẩn chủ chốt, chia thành bốn trụ cột. Thứ nhất, chất lượng và năng lực, gồm ISO 9001:2026, ISO 21001:2025, ISO 13485:2016 và ISO/IEC 17025:2017. Các tiêu chuẩn tập trung vào hệ thống quản lý chất lượng, cơ sở giáo dục và đào tạo, trang thiết bị y tế, năng lực phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn.

Thứ hai, niềm tin số và đổi mới, gồm ISO/IEC 27001:2022 về quản lý an toàn thông tin, ISO/IEC 42001:2023 về hệ thống quản lý AI và ISO 56001:2024 về quản lý đổi mới sáng tạo. Nhóm tiêu chuẩn này cung cấp công cụ hỗ trợ bảo vệ dữ liệu, quản trị AI có trách nhiệm và phát triển năng lực đổi mới trong tổ chức.

Thứ ba, môi trường, năng lượng và bền vững, gồm ISO 14001:2026, ISO 50001:2018, ISO/UNDP 53001:2026 và ISO 20121:2024. Các tiêu chuẩn đề cập đến quản lý môi trường, sử dụng năng lượng hiệu quả, thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc và quản lý bền vững sự kiện. Trong đó, ISO 50001 gắn với chủ đề Ngày Tiêu chuẩn Thế giới năm 2026 về năng lượng sạch với giá thành hợp lý.

Thứ tư, an toàn, liêm chính và trách nhiệm, gồm ISO 45001:2018 về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, ISO 22000:2018 về an toàn thực phẩm, ISO 35001:2019 về an toàn sinh học cho phòng thí nghiệm, ISO 37001:2025 về hệ thống quản lý chống hối lộ và ISO 26000:2010 về trách nhiệm xã hội.

Phần lớn tiêu chuẩn sử dụng cấu trúc hài hòa, cho phép tổ chức tích hợp nhiều tiêu chuẩn trong một hệ thống quản lý duy nhất, thay vì triển khai các hệ thống riêng lẻ.

Theo ông Hải, đối với Việt Nam cần chuyển từ “người áp dụng” trở thành “người kiến tạo” tiêu chuẩn, cụ thể, xác định năm định hướng trọng tâm trong thời gian tới. 

Một là, số hóa quy trình xây dựng tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), đưa các ban kỹ thuật quốc gia lên môi trường trực tuyến và khai thác dịch vụ ISOlutions.

Hai là, chuẩn bị cho tiêu chuẩn máy đọc được thông qua số hóa kho TCVN, sẵn sàng tiếp nhận và cung cấp nội dung SMART.

Ba là, chấp nhận kịp thời các tiêu chuẩn chủ chốt, trong đó có TCVN tương ứng ISO 9001:2026, ISO 14001:2026, đồng thời xây dựng hướng dẫn chuyển đổi cho doanh nghiệp.

Bốn là, tăng cường tham gia tiêu chuẩn hóa công nghệ mới, đặc biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và hộ chiếu số sản phẩm.

Năm là, đổi mới mô hình cấp phép và tiếp cận tiêu chuẩn, xem xét khả năng truy cập miễn phí có điều kiện đối với các TCVN được pháp luật viện dẫn.

Các định hướng này hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực tiêu chuẩn hóa quốc gia, thúc đẩy chuyển đổi số và tăng cường sự tham gia của Việt Nam vào hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. Chủ tịch Ủy ban nhấn mạnh thông điệp, tiêu chuẩn tiếp tục khẳng định vai trò là ngôn ngữ chung của niềm tin trong kỷ nguyên số: Số hóa cách làm tiêu chuẩn - Ứng dụng nhóm tiêu chuẩn chủ chốt - Từ người áp dụng thành người kiến tạo.

Hà My