Xây dựng hướng dẫn về chuẩn đo lường chính: Nâng cao năng lực liên kết chuẩn trong hệ thống đo lường quốc gia

Chuẩn đo lường chính – mắt xích quan trọng trong hệ thống đo lường

Trong hệ thống đo lường quốc gia, các chuẩn đo lường được tổ chức theo cấu trúc thứ bậc từ chuẩn đo lường quốc gia, chuẩn đo lường chính, chuẩn công tác đến các phương tiện đo sử dụng trong thực tiễn. Trong đó, chuẩn đo lường chính giữ vai trò trung gian quan trọng, giúp truyền độ chính xác từ chuẩn đo lường quốc gia đến các chuẩn đo lường có cấp chính xác thấp hơn và các phương tiện đo trong sản xuất, kinh doanh và đời sống.

Việc thiết lập và duy trì chuẩn đo lường chính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm độ tin cậy của kết quả đo, phục vụ các hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn và thử nghiệm. Đồng thời, chuẩn đo lường chính cũng là một yếu tố quan trọng bảo đảm khả năng truy xuất chuẩn đo lường về hệ đơn vị đo lường quốc tế (SI), góp phần nâng cao năng lực hội nhập quốc tế trong lĩnh vực đo lường.

Tuy nhiên, trong hệ thống văn bản pháp luật hiện hành, các quy định chủ yếu tập trung vào chuẩn đo lường quốc gia và chuẩn công tác, trong khi chưa có hướng dẫn cụ thể về việc thiết lập, duy trì, bảo quản, sử dụng chuẩn đo lường chính tại các địa phương và tổ chức.

Thực trạng hệ thống chuẩn đo lường tại địa phương và tổ chức

Trong những năm qua, hệ thống chuẩn đo lường quốc gia của Việt Nam đã có nhiều bước phát triển quan trọng. Các chuẩn đo lường quốc gia đã được thiết lập tại Viện Đo lường Việt Nam, góp phần bảo đảm truy xuất chuẩn và tham gia các hoạt động so sánh quốc tế.

Song song với đó, tại các bộ, ngành, địa phương, nhiều tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn và thử nghiệm đã được đầu tư các chuẩn đo lường có độ chính xác cao để phục vụ hoạt động chuyên môn. Hiện nay, hệ thống các tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn đang sử dụng gần 7.300 chuẩn đo lường nhằm đáp ứng nhu cầu kiểm định đối với khoảng 40 triệu phương tiện đo thuộc nhóm 2 trong cả nước.

Khảo sát cho thấy việc quản lý và sử dụng các chuẩn đo lường này vẫn còn một số hạn chế. Nhiều tổ chức chưa xác định rõ vị trí và vai trò của chuẩn đo lường chính trong hệ thống chuẩn của đơn vị; việc duy trì, bảo quản và liên kết chuẩn theo sơ đồ dẫn xuất chưa được thực hiện đầy đủ. Nhiều địa phương, việc nhận thức, duy trì và sử dụng chuẩn chính còn hạn chế, thiếu đồng bộ; công tác đầu tư dàn trải, nhân lực và cơ sở vật chất chưa đáp ứng chuẩn mực quốc tế; hoạt động so sánh liên phòng và liên kết chuẩn chưa được chú trọng.

Ảnh minh hoạ.

Trong khi đó, các quốc gia phát triển đều coi chuẩn chính là mắt xích quan trọng, được duy trì theo cơ chế chuẩn hóa và kiểm soát nghiêm ngặt, gắn với các tiêu chuẩn quốc tế như ISO/IEC 17025 và thông lệ BIPM, OIML. Từ thực trạng này, có thể khẳng định rằng Việt Nam cần khuôn khổ hướng dẫn thống nhất, bảo đảm mọi chuẩn chính ở cấp địa phương và tổ chức đều được truy xuất, hiệu chuẩn định kỳ và quản lý nhân sự, kỹ thuật theo chuẩn quốc tế.

Kết quả nghiên cứu từ nhiệm vụ khoa học và công nghệ

Nhằm đáp ứng yêu cầu hoàn thiện hệ thống chuẩn đo lường quốc gia, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đã triển khai nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ với mục tiêu nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn để đề xuất nội dung hướng dẫn về chuẩn đo lường chính.

Mục tiêu của nhiệm vụ nhằm đề xuất nội dung hướng dẫn nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc thiết lập, duy trì và sử dụng chuẩn đo lường chính trong hệ thống đo lường quốc gia.

Nội dung chính của hướng dẫn: Hướng dẫn được xây dựng nhằm quy định các nguyên tắc và yêu cầu cơ bản đối với việc thiết lập, duy trì, bảo quản và sử dụng chuẩn đo lường chính tại các địa phương và tổ chức. Theo đó, chuẩn đo lường chính được xác định là chuẩn đo lường được sử dụng để hiệu chuẩn và xác định giá trị đo của các chuẩn đo lường khác tại địa phương hoặc tổ chức. Chuẩn chính phải có các đặc tính kỹ thuật đo lường rõ ràng và được duy trì độ chính xác thông qua hiệu chuẩn định kỳ hoặc liên kết với chuẩn đo lường quốc gia.

Hướng dẫn cũng quy định việc thiết lập chuẩn chính phải phù hợp nhu cầu quản lý nhà nước của địa phương hoặc nhu cầu kỹ thuật của tổ chức. Chuẩn chính được thiết lập phải có độ chính xác cao nhất trong phạm vi lĩnh vực đo tương ứng và phải bảo đảm khả năng liên kết chuẩn với hệ thống chuẩn đo lường quốc gia.

Tăng cường liên kết chuẩn trong hệ thống đo lường

Một nội dung quan trọng của hướng dẫn là yêu cầu bảo đảm liên kết chuẩn trong hệ thống đo lường. Theo đó, các chuẩn đo lường chính phải được liên kết với chuẩn đo lường quốc gia thông qua chuỗi hiệu chuẩn không đứt đoạn và phù hợp với sơ đồ liên kết chuẩn từ chuẩn quốc gia đến chuẩn chính, chuẩn công tác và phương tiện đo.

Việc thiết lập chuỗi liên kết chuẩn này giúp bảo đảm mọi kết quả đo trong hệ thống đo lường đều có thể truy xuất về chuẩn quốc gia và chuẩn quốc tế, từ đó nâng cao độ tin cậy của kết quả đo và tạo điều kiện thuận lợi cho việc thừa nhận lẫn nhau trong thương mại và hợp tác quốc tế.

Ưu điểm nổi bật của đề xuất là xây dựng được hệ thống quy định rõ ràng, khả thi về mục đích, đối tượng áp dụng, yêu cầu đối với chuẩn chính, tổ chức và nhân sự quản lý, cũng như cơ chế công bố, kế hoạch, kinh phí và trách nhiệm của các cấp, các ngành. Hướng dẫn này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc, đồng thời là công cụ để điều phối, giám sát và nâng cao năng lực đo lường của cả nước, góp phần tránh phân tán, chồng chéo, tăng cường sự thống nhất và tin cậy của hệ thống chuẩn đo lường quốc gia.

Hoàn thiện hạ tầng đo lường phục vụ phát triển kinh tế - xã hội

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đo lường đóng vai trò nền tảng trong phát triển kinh tế, thương mại, khoa học và công nghệ. Báo cáo này đã phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, từ đó đề xuất nội dung hướng dẫn thiết lập, duy trì, bảo quản và sử dụng chuẩn đo lường chính, nhằm bảo đảm sự thống nhất, liên kết chặt chẽ trong toàn bộ hệ thống đo lường quốc gia. Việc ban hành văn bản hướng dẫn là cần thiết và cấp bách, xuất phát từ yêu cầu khắc phục khoảng trống pháp lý, khẳng định vai trò của chuẩn chính trong chuỗi liên kết chuẩn từ quốc tế, quốc gia đến địa phương và tổ chức.

Tuy nhiên, việc triển khai cũng đặt ra thách thức về năng lực kỹ thuật, tài chính và nhân lực tại địa phương. Để bảo đảm hiệu quả, cần có cơ chế hỗ trợ, đầu tư trọng điểm, tăng cường đào tạo và phối hợp giữa trung ương với địa phương, giữa cơ quan quản lý nhà nước với các tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn. Với sự quyết tâm của toàn hệ thống và sự đồng bộ trong thực hiện, hướng dẫn về chuẩn chính sẽ góp phần quan trọng trong việc củng cố hạ tầng đo lường quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế của Việt Nam.

Việc xây dựng và ban hành hướng dẫn về thiết lập, duy trì, bảo quản và sử dụng chuẩn đo lường chính là bước quan trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống đo lường của Việt Nam.

Khi được triển khai đồng bộ, hướng dẫn sẽ góp phần củng cố hạ tầng đo lường quốc gia, tăng cường liên kết chuẩn từ trung ương đến địa phương, nâng cao độ tin cậy của kết quả đo và phục vụ hiệu quả cho các hoạt động sản xuất, kinh doanh, quản lý nhà nước cũng như hội nhập quốc tế trong lĩnh vực đo lường.

Bùi Trung Dũng - Ban Đo lường