Hoàn thiện khung pháp lý về đo lường, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên số

Sau hơn 14 năm thực thi, Luật Đo lường năm 2011 đã góp phần quan trọng trong việc bảo đảm tính chính xác của phép đo trong sản xuất, thương mại và đời sống xã hội. Hệ thống pháp luật về đo lường đã tạo nền tảng cho hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo, chuẩn đo lường; hỗ trợ quản lý thị trường; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, hàng hóa. 

Tuy nhiên, trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ và yêu cầu cải cách thủ tục hành chính ngày càng cao, nhiều quy định của Luật Đo lường hiện hành đã bộc lộ những hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản lý và phát triển trong giai đoạn mới. Trước yêu cầu đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường nhằm hoàn thiện khung pháp lý, hiện đại hóa hệ thống đo lường quốc gia và tạo môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đo lường - nền tảng kỹ thuật của nền kinh tế hiện đại

Đo lường là một trong những hạ tầng kỹ thuật quan trọng của nền kinh tế. Mọi hoạt động sản xuất, thương mại, dịch vụ và đời sống đều gắn liền với các phép đo chính xác và đáng tin cậy. Từ việc cân đo hàng hóa trong giao dịch thương mại, đo lường trong sản xuất công nghiệp, kiểm soát chất lượng sản phẩm đến các hoạt động nghiên cứu khoa học, y tế, năng lượng, môi trường… tất cả đều phụ thuộc vào hệ thống đo lường.

Một hệ thống đo lường quốc gia hiện đại giúp bảo đảm sự công bằng và minh bạch trong giao dịch thương mại, tăng cường niềm tin của thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đồng thời, đo lường còn đóng vai trò quan trọng trong nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong bối cảnh phát triển của kinh tế số, kinh tế xanh và các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn hay chuỗi khối, vai trò của hệ thống đo lường càng trở nên quan trọng. Các hệ thống đo thông minh, các phép đo dựa trên phần mềm và dữ liệu đang trở thành xu hướng phổ biến trên thế giới, đòi hỏi khung pháp lý phải được cập nhật kịp thời để đáp ứng yêu cầu quản lý mới.

Đại biểu tham gia góp ý dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường tại Hội thảo “Đánh giá, tổng kết thi hành Luật Đo lường và đề xuất sửa đổi một số Điều của Luật Đo lường”.

Yêu cầu mới đặt ra đối với pháp luật về đo lường

Luật Đo lường năm 2011 được xây dựng trong bối cảnh mô hình quản lý truyền thống, chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy và kiểm soát thủ công. Sau hơn một thập kỷ thực hiện, bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội đã có nhiều thay đổi sâu sắc.

Thứ nhất, yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh ngày càng trở nên cấp thiết. Trong khi đó, Luật Đo lường hiện hành chưa có quy định về nền tảng số và cơ sở dữ liệu chuyên ngành về đo lường, chưa tạo cơ sở pháp lý cho việc quản lý đo lường dựa trên dữ liệu và ứng dụng công nghệ số.

Thứ hai, sự phát triển nhanh của các lĩnh vực công nghệ mới như năng lượng mới, kinh tế số, kinh tế xanh, logistics hay thương mại điện tử đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực của hệ thống đo lường quốc gia để đáp ứng nhu cầu đo lường ngày càng đa dạng và phức tạp. 

Thứ ba, trong bối cảnh cải cách thể chế và cải thiện môi trường kinh doanh, nhiều quy định liên quan đến hoạt động đo lường cần được rà soát để giảm thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và chuyển mạnh từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm.

Ngoài ra, một số quy định của Luật Đo lường cũng cần được điều chỉnh để bảo đảm thống nhất với các quy định pháp luật mới được ban hành như Luật Thanh tra, pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương, cũng như các chủ trương về phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước.

Ba định hướng cải cách lớn

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật Đo lường và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường được xây dựng theo ba định hướng cải cách lớn.

Thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động đo lường

Một trong những nội dung quan trọng của dự án Luật là xây dựng nền tảng số và cơ sở dữ liệu chuyên ngành về đo lường. Nền tảng số sẽ hình thành cơ sở dữ liệu tập trung ở quy mô quốc gia liên quan đến hoạt động đo lường như kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo, chuẩn đo lường, lượng của hàng đóng gói sẵn và quản lý phương tiện đo, chuẩn đo lường thông qua mã định danh...

Việc hình thành cơ sở dữ liệu đo lường tập trung sẽ giúp kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức cung cấp dịch vụ đo lường và doanh nghiệp. Nhờ đó, cơ quan quản lý có thể triển khai phương thức quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro, nâng cao hiệu quả giám sát thị trường. Đồng thời, việc số hóa dữ liệu đo lường cũng giúp tăng tính minh bạch của thị trường, tạo điều kiện để doanh nghiệp và người dân tiếp cận thông tin thuận lợi hơn, qua đó góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia và phát huy vai trò doanh nghiệp

Dự án Luật cũng hướng tới nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia theo hướng hiện đại, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu hội nhập quốc tế. Một điểm mới quan trọng là khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư, thiết lập và vận hành chuẩn đo lường, qua đó huy động nguồn lực xã hội cùng tham gia phát triển hạ tầng kỹ thuật đo lường. Các chuẩn đo lường do doanh nghiệp đầu tư khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và quản lý theo quy định của pháp luật được xem xét, phê duyệt là chuẩn đo lường quốc gia.

Bên cạnh đó, dự án Luật cũng khuyến khích doanh nghiệp xây dựng và áp dụng chương trình bảo đảm đo lường trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Điều này giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị chất lượng, giảm rủi ro trong sản xuất và tăng khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phân định thẩm quyền và đổi mới phương thức quản lý nhà nước về đo lường

Một định hướng quan trọng khác của dự án Luật là đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng giảm tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Theo đó, một số quy định về điều kiện hoạt động trong lĩnh vực đo lường được rà soát, điều chỉnh nhằm giảm rào cản gia nhập thị trường và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Đồng thời, dự án Luật làm rõ thẩm quyền và trách nhiệm của các bộ, ngành trong quản lý phép đo theo lĩnh vực chuyên ngành, góp phần khắc phục tình trạng chồng chéo trong quản lý.

Các quy định liên quan đến thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong lĩnh vực đo lường cũng được điều chỉnh để phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành và mô hình tổ chức bộ máy nhà nước trong giai đoạn mới.

Hướng tới hệ thống đo lường hiện đại, minh bạch và hiệu quả

Việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động đo lường trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Khi được Quốc hội thông qua, Luật sửa đổi sẽ góp phần xây dựng hệ thống đo lường quốc gia hiện đại, minh bạch và hiệu quả; tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển; đồng thời nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong giai đoạn mới.

Trần Thị Thúy Hà - Ban Đo lường