'Bẫy' mua hàng trực tuyến ngày càng khó nhận diện

Thủ đoạn ngày càng tinh vi

Nhiều người tiêu dùng phản ánh tình trạng mua sản phẩm trên mạng nhưng nhận được không giống quảng cáo, chất lượng không như kỳ vọng, bao bì bất thường hoặc khó khăn khi đổi trả. 

Theo báo cáo ngày 25/9/2026 của Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương về buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, trong quý III/2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 11.916 vụ, xử lý 9.354 vụ, xác định 10.400 hành vi vi phạm và chuyển 108 vụ sang cơ quan điều tra. Riêng lĩnh vực thương mại điện tử, lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý 215 vụ, thu nộp ngân sách 3,5 tỷ đồng.

Các vi phạm chủ yếu liên quan đến hàng không rõ nguồn gốc, hàng nhập lậu, hàng giả, hàng giả mạo nhãn hiệu, vi phạm về nhãn hàng hóa và thương mại điện tử. Nhóm hàng thường được cảnh báo gồm thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, thời trang, giày dép, túi xách và nhiều mặt hàng tiêu dùng.

Đáng chú ý, cùng với hàng hóa vi phạm, các thủ đoạn tạo dựng lòng tin trên môi trường số cũng ngày càng đa dạng. Một số đối tượng sao chép logo, hình ảnh và thông tin của thương hiệu, cơ sở kinh doanh thật để lập gian hàng giả. Sau đó, chúng sử dụng tài khoản, bình luận và đánh giá ảo để tạo cảm giác sản phẩm được nhiều người mua và cửa hàng có uy tín.

Một thủ đoạn khác là lợi dụng thông tin đơn hàng để tiếp cận người mua sau giao dịch. Đối tượng giả danh nhân viên sàn thương mại điện tử, thương hiệu hoặc đơn vị vận chuyển, thông báo sản phẩm thuộc diện lỗi, hàng cấm hoặc phải thu hồi. Chúng có thể cung cấp chính xác tên người nhận, sản phẩm và thời điểm giao hàng để tăng độ tin cậy, sau đó yêu cầu nạn nhân chuyển sang Zalo, Telegram hoặc Facebook để “xác minh hoàn tiền”, “nhận bồi thường”.

Sau khi chuyển sang nền tảng khác, nạn nhân có thể được gửi đường link giả, mã QR hoặc hướng dẫn thao tác trên điện thoại. Nếu làm theo, người dùng có nguy cơ lộ thông tin tài khoản ngân hàng, mã xác thực hoặc quyền truy cập thiết bị, dẫn tới mất tiền. Bộ Công an khuyến cáo người dân chỉ kiểm tra đơn hàng qua ứng dụng và kênh chăm sóc khách hàng chính thức; không cung cấp mật khẩu, mã OTP, truy cập đường link lạ hoặc quét mã QR không rõ nguồn gốc.

Livestream cũng được sử dụng để tác động tâm lý người mua. Người bán liên tục thông báo số lượng có hạn, giá chỉ áp dụng trong vài phút hoặc thúc giục “chốt đơn” ngay. Bộ Công an từng ghi nhận các vụ việc sử dụng livestream với kịch bản được dàn dựng để lôi kéo người tham gia chuyển tiền.

Không chỉ người mua, người bán cũng có thể trở thành mục tiêu. Một thủ đoạn là dựng lên đơn hàng có giá trị lớn để tạo cảm giác về một giao dịch nghiêm túc, sau đó yêu cầu người bán chuyển tiền với lý do xác nhận đơn hàng hoặc hoàn tất giao dịch.

Ví dụ như Công an phường Mạo Khê, Quảng Ninh từng tiếp nhận trình báo của anh Đ.V.T. về trường hợp một đối tượng qua mạng xã hội tự xưng là cán bộ bệnh viện, đặt mua 50 bộ giá inox rồi nâng nhu cầu lên 176 chiếc giường, tổng giá trị 985,6 triệu đồng. Đối tượng gửi hình ảnh thể hiện đã chuyển tiền đặt hàng, sau đó đề nghị anh T. chuyển 100 triệu đồng cho bên cung cấp để “xác nhận giao dịch”, cam kết sẽ hoàn trả sau khi hoàn tất mua bán.

Những thủ đoạn trên cho thấy rủi ro thương mại điện tử không chỉ nằm ở hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc hàng không rõ nguồn gốc, mà còn ở cách kẻ gian khai thác thông tin giao dịch để tạo lòng tin. Từ một gian hàng được dàn dựng, đánh giá ảo, cuộc gọi giả danh đến yêu cầu chuyển tiền, người tiêu dùng và người bán đều có thể trở thành mục tiêu nếu thiếu bước kiểm tra thông tin trước khi giao dịch.

Cần chủ động bảo vệ người mua

Trong bối cảnh đó, yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ đặt lên khả năng phân biệt thật - giả của từng cá nhân. Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 và Nghị định 248/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đã đặt ra những yêu cầu rõ hơn đối với nền tảng, trong đó có xác thực người bán trước khi hoạt động, lưu giữ thông tin cần thiết, tiếp nhận phản ánh và xử lý gian hàng, sản phẩm hoặc nội dung có dấu hiệu vi phạm.

Đối với hoạt động livestream bán hàng, người trực tiếp livestream, bao gồm KOL, KOC hoặc người được thuê tham gia bán hàng, cũng phải được xác thực danh tính. Nội dung giới thiệu sản phẩm phải trung thực, không gây nhầm lẫn về công dụng, chất lượng, xuất xứ hay giá cả. Những quy định này góp phần thu hẹp khoảng trống trách nhiệm trên môi trường số, nơi người mua trước đây nhiều khi chỉ biết đến một tài khoản hoặc gian hàng mà không rõ chủ thể đứng phía sau.

Tuy nhiên, quy định chỉ phát huy hiệu quả khi người bán và nền tảng thực hiện đầy đủ trách nhiệm, còn người tiêu dùng chủ động lưu giữ bằng chứng. Theo luật sư Trần Xuân Tiền, khi đặt hàng, người mua nên lưu ảnh chụp trang sản phẩm, quảng cáo, livestream, chính sách đổi trả; đơn hàng, hóa đơn, chứng từ thanh toán, mã vận đơn và trao đổi với người bán. Bao bì, tem nhãn, hình ảnh hoặc video về tình trạng thực tế của sản phẩm cũng cần được giữ lại, nhất là khi phát sinh tranh chấp.

Ông Phan Thế Thắng, Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, cho rằng bảo vệ người tiêu dùng cần được nhìn xuyên suốt quá trình, từ nhận diện rủi ro, lưu giữ bằng chứng đến đàm phán và xử lý tranh chấp; đồng thời phải chú trọng những rủi ro mới trong đời sống số như quảng cáo số, dữ liệu cá nhân, nền tảng số và an toàn sản phẩm.

Trong môi trường mà những “chiếc bẫy” ngày càng được thiết kế giống một giao dịch bình thường, sự tỉnh táo của người mua vẫn là lớp phòng vệ trực tiếp. Kiểm tra người bán, nguồn gốc sản phẩm, chính sách đổi trả; cảnh giác với giá thấp bất thường, quảng cáo quá mức và yêu cầu thanh toán ngoài nền tảng là những bước đơn giản nhưng cần thiết. Quan trọng hơn, người mua không nên để sự hấp dẫn của một món hàng hoặc tâm lý sợ bỏ lỡ ưu đãi khiến việc kiểm tra thông tin bị bỏ qua.

An Dương