Chủ động kiến tạo tiêu chuẩn, mở đường cho tương lai năng lượng sạch

Ngày 14/10, trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới 2026, Tọa đàm “Tiêu chuẩn phục vụ SDG 7 - Mở đường cho tương lai năng lượng sạch” đã diễn ra sôi nổi. Toạ đàm quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia đầu ngành nhằm giải bài toán chuyển đổi số hệ thống tiêu chuẩn quốc gia, đưa tiêu chuẩn trở thành “hạ tầng mềm” thúc đẩy công nghệ năng lượng mới và thương mại hóa vật liệu xanh.

Tọa đàm trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới 2026. (Ảnh: Hồng Vân)

Mở đầu tọa đàm, TS. Triệu Việt Phương - Viện trưởng Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam nhấn mạnh, để đáp ứng Mục tiêu Phát triển Bền vững số 7 (SDG 7) về năng lượng sạch với giá thành hợp lý, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia không chỉ dừng lại ở việc gia tăng số lượng mà phải đổi mới toàn diện từ khâu xây dựng, quản lý đến khai thác.

Chia sẻ về lộ trình này, ThS. Nguyễn Văn Khôi, Trưởng ban Ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia cho biết, Ủy ban đang tập trung hoàn thiện Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn đo lường chất lượng trên nền tảng khung pháp lý mới của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (sửa đổi) và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (sửa đổi). Mục tiêu của hệ thống này là số hóa toàn bộ danh mục tiêu chuẩn, quy trình đăng ký, công bố hợp chuẩn, hợp quy, giúp hoạt động quản lý trở nên công khai và minh bạch.

Sau 6 tháng vận hành thử nghiệm (từ tháng 3/2026), hệ thống đã ghi nhận khoảng 17.000 doanh nghiệp công bố tiêu chuẩn cơ sở và 55.000 doanh nghiệp công bố hợp quy. Tuy nhiên, ông Khôi lưu ý các Bộ, ngành và chính quyền địa phương cần tăng cường phổ biến, hướng dẫn doanh nghiệp khai báo chính xác để tránh rủi ro pháp lý khi xử lý hậu kiểm.

Cùng với việc chuyển đổi số cơ sở dữ liệu, Việt Nam đang phối hợp chặt chẽ với các tổ chức quốc tế như ISO và IEC tham gia nhiều dự án, trong đó điển hình có dự án OSD (Online Standards Development - Xây dựng tiêu chuẩn trực tiếp trên nền tảng số). Đây là bước đi chiến lược nhằm đào tạo lực lượng chuyên gia kết nối quốc tế, hướng tới xây dựng nền tảng Tiêu chuẩn thông minh (SMART Standards) có khả năng tự động hóa và hỗ trợ trực tuyến cho doanh nghiệp.

Tiếp cận dưới góc nhìn lý thuyết điều khiển, PGS. TS. Võ Duy Thành, Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội ví an ninh và độ bền vững năng lượng quốc gia là "đối tượng điều khiển", doanh nghiệp sản xuất và tiêu thụ năng lượng là "cơ cấu chấp hành", còn hệ thống tiêu chuẩn chính là "bộ điều khiển" hoặc "hạ tầng mềm" phát ra tín hiệu điều hướng.

Chuyên gia này cho biết, hiện Việt Nam chỉ có khoảng 3,9% doanh nghiệp sở hữu bộ phận Nghiên cứu và Phát triển (R&D). Tỷ lệ này quá thấp khiến năng lực hấp thụ công nghệ và hàm lượng chất xám trong sản phẩm nội địa bị hạn chế. Do đó, Việt Nam cần chuyển từ thế thụ động sang "song hành" phát triển công nghệ và tiêu chuẩn ngay từ những giai đoạn đầu.

PGS. TS Phan Trung Nghĩa, Trung tâm Khoa học & Công nghệ Cao su, Đại học Bách khoa Hà Nội đã thu hút sự chú ý khi đề xuất mô hình liên kết "4 nhà": Doanh nghiệp - Viện/Trường - Cơ quan Tiêu chuẩn - Bộ/Ngành quản lý. "Tiêu chuẩn giống như một điệu nhảy. Ai là người bước ra sân nhảy đầu tiên người đó có quyền đề xuất điệu nhảy và những người khác phải nhảy theo" - PGS. TS Phan Trung Nghĩa chia sẻ.

Dẫn chứng số liệu quốc tế, PGS. TS Phan Trung Nghĩa cho biết, các cường quốc đang cạnh tranh gay gắt trong việc làm chủ tiêu chuẩn: Trung Quốc hiện đề xuất khoảng 300 tiêu chuẩn quốc tế mới mỗi năm, Mỹ khoảng 100, Đức khoảng 70. Trong tổng số khoảng 4.000 tiêu chuẩn ISO tích cực trên toàn cầu, Trung Quốc đã nắm giữ tới hơn 2.000 tiêu chuẩn.

Từ thực tiễn ngành cao su - lĩnh vực Việt Nam đứng thứ 3 - 4 thế giới về sản xuất, Đại học Bách khoa Hà Nội đã phối hợp với Tập đoàn Cao su Việt Nam xây dựng thành công tiêu chuẩn quốc tế ISO 24329:2022. Việc giữ vai trò Chủ nhiệm dự án (Project Leader) giúp Việt Nam nắm quyền chủ trì soát xét định kỳ 5 năm/lần và cài đặt các tham số kỹ thuật có lợi cho doanh nghiệp trong nước. Ngược lại, nếu lơ là trên mặt trận tiêu chuẩn, doanh nghiệp rất có thể sẽ phải trả giá đắt. 

Tọa đàm khép lại với thông điệp mạnh mẽ: Việc chuyển đổi tư duy từ "người áp dụng tiêu chuẩn" sang "người kiến tạo tiêu chuẩn" chính là chìa khóa then chốt để Việt Nam mở đường cho tương lai năng lượng sạch, hiện thực hóa mục tiêu SDG 7 và nâng cao vị thế trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Thanh Tùng