Con người phải là trung tâm của chiến lược phát triển khoa học và công nghệ

Sáng ngày 7/10/2026, tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE), Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam và ICISE phối hợp với UBND tỉnh Gia Lai tổ chức khai mạc “Hội nghị Khoa học và Công nghệ để Phát triển Bền vững”, với sự tham dự của hơn 60 nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, nhà ngoại giao và nhà hoạch định chính sách đến từ 12 quốc gia.

Hội nghị được tổ chức dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST). Đây là hội nghị thứ tư trong chuỗi hội nghị liên ngành về khoa học và xã hội do Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam tổ chức tại Việt Nam, sau "Khoa học cơ bản và Xã hội" (2016), "Khoa học để Phát triển" (2018) và "Khoa học, Đạo đức học và Phát triển con người" (2022).

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính.

Phát biểu tại chương trình, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính cho biết, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22 tháng 12 năm 2024 của Bộ Chính trị đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và tạo nền tảng để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

“Tinh thần quan trọng nhất ở đây, theo tôi, là chúng ta không chỉ đặt câu hỏi “khoa học có thể tạo ra những gì”, mà phải trả lời được câu hỏi “khoa học và công nghệ sẽ giải quyết những vấn đề lớn nào của đất nước và của xã hội”, Thứ trưởng nói.

Đó là yêu cầu nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế; bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh nguồn nước; chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, thiên tai và các thách thức môi trường; chăm sóc sức khỏe con người; làm chủ những công nghệ mới; đồng thời bảo đảm rằng quá trình phát triển công nghệ luôn gắn với các giá trị nhân văn và sự phát triển bền vững.

Từ góc độ của cơ quan quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ, Thứ trưởng Trần Trung Tính cho biết, trong thời gian tới ngành khoa học công nghệ phải tập trung vào 4 vấn đề, cụ thể như sau:

Thứ nhất, phải tiếp tục đầu tư cho khoa học cơ bản và năng lực nghiên cứu dài hạn của quốc gia. Không có nền khoa học cơ bản mạnh thì rất khó hình thành công nghệ lõi, càng khó có năng lực tự chủ công nghệ.

Khoa học cơ bản không phải là lĩnh vực chỉ tạo ra giá trị trong tương lai xa. Đó chính là nơi hình thành những phương pháp mới, những công nghệ mới, những nhà khoa học xuất sắc và năng lực hiểu biết cần thiết để một quốc gia có thể chủ động trước những thay đổi lớn.

Nhiều công nghệ đang làm thay đổi thế giới hôm nay - từ trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử đến công nghệ sinh học - đều bắt nguồn từ những nghiên cứu cơ bản được đầu tư bền bỉ trong nhiều thập kỷ.

Do đó, cùng với việc lựa chọn những công nghệ chiến lược để tập trung đầu tư, Việt Nam xác định phải tiếp tục xây dựng nền tảng khoa học cơ bản đủ mạnh, có trọng tâm và có khả năng kết nối sâu với cộng đồng nghiên cứu quốc tế.

Thứ hai, con người phải là trung tâm của chiến lược phát triển khoa học và công nghệ. Cạnh tranh công nghệ, xét đến cùng, trước hết là cạnh tranh về con người và trí tuệ.

Để làm chủ những lĩnh vực công nghệ mới, chúng ta cần một đội ngũ các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia có trình độ cao, có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế và đặc biệt là có điều kiện để theo đuổi những hướng nghiên cứu dài hạn.

Bởi vậy, phát triển nhân lực khoa học và công nghệ phải được thực hiện đồng thời trên nhiều phương diện: đào tạo và phát hiện tài năng trẻ; tạo môi trường nghiên cứu thuận lợi; thu hút chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế; tăng cường trao đổi học thuật, sử dụng chung hạ tầng nghiên cứu và tham gia sâu hơn vào các mạng lưới khoa học toàn cầu.

Những mô hình hợp tác như “Gặp gỡ Việt Nam” và ICISE có một ý nghĩa rất đặc biệt trong quá trình đó.

Toàn cảnh Hội nghị Khoa học và Công nghệ để Phát triển Bền vững.

Thứ ba, khoa học và công nghệ phải đi được từ phòng thí nghiệm đến thực tiễn phát triển. Đây vẫn là một trong những thách thức lớn đối với nhiều nền kinh tế.

Một kết quả nghiên cứu chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế - xã hội khi có thể được chuyển giao, tiếp tục hoàn thiện, thương mại hóa và ứng dụng để giải quyết một nhu cầu cụ thể của người dân, doanh nghiệp hoặc Nhà nước.

Điều này đòi hỏi hình thành một hệ sinh thái gắn kết chặt chẽ giữa Nhà nước - cơ sở nghiên cứu, trường đại học - doanh nghiệp.

Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, xác định những bài toán lớn và tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu, thử nghiệm và đổi mới sáng tạo; các viện nghiên cứu và trường đại học là nơi tạo ra tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực; còn doanh nghiệp phải thực sự trở thành trung tâm của hoạt động đổi mới sáng tạo, là nơi tiếp nhận, đầu tư, hoàn thiện và đưa công nghệ ra thị trường.

Nhưng mối liên kết này sẽ chỉ thực sự hiệu quả khi xuất phát từ những bài toán thực tiễn, thay vì chỉ dừng lại ở những chương trình hợp tác mang tính hình thức.

Thứ tư, phát triển khoa học và công nghệ phải luôn gắn với trách nhiệm xã hội và mục tiêu phát triển bền vững. Thế giới đang bước vào một giai đoạn mà tốc độ phát triển của công nghệ có thể vượt nhanh hơn khả năng thích ứng của thể chế và xã hội.

Trí tuệ nhân tạo đặt ra những câu hỏi về đạo đức, dữ liệu và việc làm. Công nghệ sinh học mở ra những khả năng rất lớn cho y học nhưng đồng thời đòi hỏi các chuẩn mực an toàn mới. Chuyển dịch năng lượng cần đi nhanh nhưng phải bảo đảm an ninh năng lượng. Phát triển kinh tế phải đồng thời thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ các hệ sinh thái.

Vì thế, khoa học và công nghệ không thể được nhìn nhận tách rời khỏi các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường và đạo đức. Phát triển công nghệ phải hướng đến con người; tiến bộ khoa học phải góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống; và đổi mới sáng tạo phải góp phần tạo ra một xã hội tốt đẹp hơn, chứ không chỉ một nền kinh tế lớn hơn.

Thanh Tùng