Đổi mới sáng tạo – “chìa khóa vàng” mở đường cho mô hình tăng trưởng mới

Tại Việt Nam, định hướng phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo liên tục được nhấn mạnh trong nhiều nghị quyết, chiến lược và chương trình hành động của Chính phủ. Đây được xem là nền tảng để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và gia công truyền thống. Một bước tiến đáng chú ý là Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, lần đầu đưa khái niệm “đổi mới sáng tạo” vào hệ thống pháp luật và đặt ngang hàng với khoa học và công nghệ. Cùng với đó, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 mở rộng phạm vi chi cho khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo cơ sở ưu tiên nguồn lực cho nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ.

Theo ông Phạm Hồng Quất, Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam hiện có khoảng 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp, hơn 200 quỹ đầu tư mạo hiểm, hơn 200 tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp và khoảng 100 trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, từng bước hình thành mạng lưới hỗ trợ nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ.

 Đổi mới sáng tạo được xem là yếu tố then chốt quyết định cho sự tăng trưởng của kinh tế - xã hội

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực. Năm 2025, chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu của Việt Nam xếp thứ 55 thế giới, Trong đó Thành phố Hồ Chí Minh lần đầu lọt vào tốp 5 hệ sinh thái khởi nghiệp Đông Nam Á, còn Hà Nội và Đà Nẵng đều cải thiện thứ hạng.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 86/NQ-CP về chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, lần đầu xác lập định hướng tổng thể phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ở quy mô quốc gia. Ông Quất cho biết: Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có khoảng 10.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, thu hút 1,5 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm, đồng thời đưa Việt Nam vào tốp 40 Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) và tốp 45 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu theo StartupBlink.

Thực tế cho thấy, những năm gần đây, đổi mới sáng tạo đã dần hiện diện rõ nét trong nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Từ sản xuất công nghiệp, nông nghiệp công nghệ cao đến thương mại điện tử, logistics hay quản trị doanh nghiệp, việc ứng dụng công nghệ số và các giải pháp sáng tạo đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ về năng suất, chất lượng và hiệu quả vận hành.

Nhiều doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư vào nghiên cứu, cải tiến công nghệ, chuyển đổi số dây chuyền sản xuất và xây dựng mô hình quản trị hiện đại. Không ít doanh nghiệp Việt từng bước làm chủ công nghệ lõi, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thay vì chỉ đảm nhận các khâu gia công đơn giản như trước đây.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, đổi mới sáng tạo cũng đang mở ra hướng phát triển mới theo hướng thông minh, xanh và bền vững. Các mô hình ứng dụng công nghệ sinh học, tự động hóa, truy xuất nguồn gốc hay sản xuất tuần hoàn giúp nâng cao giá trị nông sản, giảm chi phí sản xuất và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Không chỉ trong khu vực doanh nghiệp, tinh thần đổi mới sáng tạo còn lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng khởi nghiệp. Hệ sinh thái startup tại Việt Nam đang ghi nhận sự phát triển nhanh với sự xuất hiện của nhiều doanh nghiệp công nghệ hoạt động trong các lĩnh vực tài chính số, trí tuệ nhân tạo, giáo dục, y tế và thương mại điện tử. Đây được xem là lực lượng tiên phong tạo ra những mô hình kinh doanh mới, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ.

Tuy nhiên, để đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững, vẫn còn nhiều thách thức cần tháo gỡ. Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế; mức đầu tư cho khoa học công nghệ chưa tương xứng với yêu cầu phát triển. Cùng với đó là tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn hay công nghệ sinh học.

Ngoài ra, cơ chế chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo ở một số lĩnh vực vẫn chưa thực sự đồng bộ; việc kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp còn hạn chế, khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa hiệu quả.

Các chuyên gia cho rằng, muốn thúc đẩy đổi mới sáng tạo, cần xây dựng môi trường khuyến khích thử nghiệm công nghệ mới, hoàn thiện hành lang pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới và có cơ chế hỗ trợ mạnh hơn cho doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu phát triển. Đồng thời, cần đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo điều kiện thu hút chuyên gia, nhân tài công nghệ trong và ngoài nước.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lâm Quang Vinh, Trưởng ban Khoa học và Công nghệ (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, cần thiết lập và vận hành hiệu quả các cơ chế liên kết trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đặc biệt là mô hình hợp tác “3 nhà”: Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Việc xây dựng cơ chế hợp tác và chia sẻ lợi ích trong nghiên cứu ứng dụng, đồng thời tháo gỡ các rào cản thể chế sẽ giúp giải phóng nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng cần được xem là nền tảng quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên diện rộng. Việc phát triển hạ tầng số, dữ liệu số và các nền tảng công nghệ sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nhanh hơn với các giải pháp quản trị hiện đại, tối ưu hóa hoạt động sản xuất kinh doanh và mở rộng thị trường.

Trong chiến lược phát triển đất nước giai đoạn mới, đổi mới sáng tạo không chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế mà còn là chìa khóa nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi tri thức, công nghệ và sáng tạo trở thành nguồn lực cốt lõi, nền kinh tế sẽ có cơ hội phát triển theo hướng xanh hơn, bền vững hơn và thích ứng tốt hơn trước những biến động toàn cầu.

Bảo Linh