Hoàn thiện hạ tầng chất lượng quốc gia: Nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh

Hoàn thiện các trụ cột của hạ tầng chất lượng quốc gia

Theo ông Nguyễn Văn Khôi – Trưởng ban Ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, thời gian qua, NQI của Việt Nam đã đạt những kết quả đáng ghi nhận trên nhiều lĩnh vực. Đối với tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, Việt Nam có hơn 14.600 tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), với tỷ lệ hài hòa quốc tế khoảng 63%. Hệ thống còn có khoảng 870 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), 74 quy chuẩn kỹ thuật địa phương (QCĐP).

Tính đến tháng 6/2024, cả nước có 154 ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia và 56 tiểu ban kỹ thuật; 1.974 tổ chức đánh giá sự phù hợp đã đăng ký hoạt động.

Trong lĩnh vực đo lường, theo Báo cáo số 134/BC-BKHCN ngày 21/5/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ về tổng kết thi hành Luật Đo lường, Việt Nam đã phê duyệt 52 chuẩn đo lường quốc gia. Đến cuối năm 2025, hơn 600 tổ chức được cấp giấy chứng nhận đăng ký cung cấp dịch vụ kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm thuộc 12 lĩnh vực đo; hơn 400 tổ chức được chỉ định thực hiện kiểm định phương tiện đo nhóm 2. 

Hằng năm, Việt Nam phê duyệt hơn 3.000 mẫu phương tiện đo nhập khẩu và hơn 200 mẫu phương tiện đo sản xuất trong nước. Đây là những hoạt động góp phần bảo đảm tính chính xác của phép đo, hỗ trợ giao dịch thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng.

Về hội nhập quốc tế, Việt Nam tham gia nhiều tổ chức, diễn đàn và cơ chế hợp tác liên quan đến tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng như ISO, IEC, ITU, Codex, OIML, ASEAN và APEC. Việt Nam là thành viên chính thức của ISO từ năm 1977, ITU từ năm 1975, Codex từ năm 1989 và thành viên liên kết IEC. Mỗi năm Việt Nam có hơn 1.000 lượt góp ý đối với các dự thảo tiêu chuẩn ISO, IEC và có hơn 30 thỏa thuận hợp tác về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng. Những kết quả này tạo nền tảng để Việt Nam tiếp tục nâng cao mức độ hài hòa tiêu chuẩn, tăng cường thừa nhận kết quả đánh giá sự phù hợp và hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Nguyễn Văn Khôi – Trưởng ban Ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia.

Tháo gỡ điểm nghẽn, tăng cường liên thông

Bên cạnh những kết quả đạt được, NQI Việt Nam vẫn còn một số hạn chế cần giải quyết. Trước hết, cơ chế điều phối chung giữa các trụ cột của hạ tầng chất lượng quốc gia và giữa các lĩnh vực chuyên ngành chưa thực sự gắn kết. Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn còn hạn chế về sự tham gia của doanh nghiệp, trong khi kinh phí chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước.

Ở lĩnh vực thử nghiệm, chứng nhận, hệ thống các tổ chức còn phân tán, thiếu tính liên thông và kết nối dữ liệu. Năng lực thử nghiệm, chứng nhận tại một số lĩnh vực công nghệ mới chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu. Việc phát huy lợi thế từ các thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau và thừa nhận kết quả đánh giá sự phù hợp của tổ chức nước ngoài còn hạn chế.

Công tác kiểm tra, giám sát thị trường cũng cần được tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành và giữa Trung ương với địa phương. Đặc biệt, kết quả thử nghiệm, chứng nhận chưa được khai thác hiệu quả như nguồn dữ liệu dùng chung phục vụ thông quan, hậu kiểm và giám sát thị trường.

Những hạn chế này cho thấy việc phát triển NQI không chỉ là mở rộng quy mô các tổ chức hay số lượng tiêu chuẩn, mà còn cần nâng cao hiệu quả phối hợp, chia sẻ dữ liệu và khả năng sử dụng kết quả đánh giá trong quản lý nhà nước cũng như hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Hướng tới hạ tầng chất lượng thống nhất, hiện đại

Để hoàn thiện NQI, ông Khôi đề xuất tập trung triển khai đồng bộ các định hướng về thể chế, dữ liệu, nguồn lực và hội nhập quốc tế. Trước tiên, cần tổ chức thực hiện hiệu quả Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026 - 2035 được phê duyệt tại Quyết định số 876/QĐ-TTg.

Cùng với đó, cần kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng với hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa quốc gia, bảo đảm liên thông dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương, cơ quan hải quan và lực lượng kiểm tra thị trường. Hệ thống dữ liệu đồng bộ sẽ hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ, cảnh báo vi phạm và nâng cao hiệu quả hậu kiểm.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, khuyến khích doanh nghiệp tham gia xây dựng tiêu chuẩn và đầu tư phát triển năng lực đánh giá sự phù hợp. Đồng thời, cần thúc đẩy mở rộng việc thừa nhận kết quả đánh giá sự phù hợp của tổ chức nước ngoài trong những lĩnh vực phù hợp, qua đó giảm trùng lặp trong thử nghiệm, chứng nhận và tạo thuận lợi cho thương mại.

Việc đào tạo chuyên gia, nâng cao năng lực cho đội ngũ tại địa phương và tăng cường sự tham gia của Việt Nam vào các ban kỹ thuật ISO, IEC, ITU cũng cần được chú trọng. Đây là cơ sở nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tiếp cận kịp thời xu hướng tiêu chuẩn quốc tế và đáp ứng yêu cầu phát triển công nghệ mới.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hoàn thiện hạ tầng chất lượng quốc gia cần được triển khai theo hướng thống nhất, hiện đại, liên thông và lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Khi các trụ cột được kết nối hiệu quả, NQI sẽ không chỉ hỗ trợ quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa mà còn trở thành nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Hà My