Hoàn thiện Luật Đo lường: Từ yêu cầu quản lý đến động lực phát triển kinh tế

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải cho biết, Luật Đo lường đã có hiệu lực thi hành gần 15 năm. Việc ban hành Luật đã xây dựng khung pháp lý nền tảng trong hoạt động đo lường. Tuy nhiên, trước sự phát triển của khoa học công nghệ, Luật hiện hành đã bộc lộ một số bất cập, hạn chế về chuyển đổi số; năng lực hệ thống đo lường quốc gia; về phân quyền, cải cách thủ tục hành chính đòi hỏi phải sửa đổi, bổ sung kịp thời.

Để việc góp ý cho dự thảo Luật đạt chất lượng cao nhất, sát với thực tiễn và có tính khả thi cao, Phó Chủ nhiệm Trần Văn Khải đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận, cho ý kiến về một số vấn đề: sửa đổi, bổ sung các khái niệm, thuật ngữ; Khung pháp lý cho đo lường trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ mới như AI, IoT, cảm biến thông minh, đo lường lượng tử; Nền tảng số và cơ sở dữ liệu quốc gia về đo lường; Cơ chế chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”;

Năng lực và các điều kiện đảm bảo khi phân cấp kiểm tra nhà nước về đo lường xuống cấp xã; Xã hội hóa chuẩn đo lường quốc gia; Nguyên tắc quản lý dựa trên đánh giá mức độ rủi ro trong đo lường; Chương trình bảo đảm đo lường tại doanh nghiệp; Đo lường phục vụ kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và các cam kết khí hậu; Bãi bỏ quy định về hàng đóng gói sẵn (Điều 31, 33, 34) - bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng…

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải phát biểu khai mạc hội thảo.

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Trần Quốc Tuấn - Chủ tịch Hội Khoa học và Kỹ thuật về Tiêu chuẩn và Chất lượng Việt Nam (VINASTAQ) kiến nghị cần làm rõ các khái niệm "phương tiện đo", "thiết bị đo" và "hệ thống đo" để phù hợp với sự phát triển của công nghệ hiện nay. Đồng thời, cần bổ sung hành vi bị cấm và chế tài nghiêm khắc đối với cả hai phía: tổ chức gian lận cấp khống chứng chỉ kiểm định và cá nhân, đơn vị cố tình sử dụng chứng chỉ giả mạo.

Đối với hành vi gian lận, cần bỏ cụm từ "nhằm làm sai lệch kết quả đo". Lý giải cho đề xuất này, TS. Trần Quốc Tuấn nhận định bất kỳ hành vi tự ý can thiệp, phá vỡ niêm phong hay thay đổi phần mềm, phần cứng thiết bị đều phải bị xử lý ngay lập tức, nhằm tránh tình trạng lách luật, đối phó gây khó cho lực lượng thanh tra. Ngoài ra, TS.Trần Quốc Tuấn cũng lưu ý việc phân cấp quản lý đo lường về chính quyền cấp cơ sở (cấp xã) cần phải đi kèm với công tác đánh giá năng lực, nguồn lực và đào tạo bài bản để đảm bảo khả thi trong thực tiễn áp dụng.

Đánh giá dự thảo Luật Sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Đo lường cơ bản đã bám sát các đường lối, chính sách hiện hành, tuy nhiên, PGS. TS Vũ Khánh Xuân - Chủ tịch Hội Đo lường Việt Nam kiến nghị cần bổ sung các cơ chế mang tính đột phá nhằm đưa luật từ vai trò quản lý thuần túy trở thành đòn bẩy thúc đẩy khoa học công nghệ và kinh tế.

Cụ thể, PGS. TS Vũ Khánh Xuân kiến nghị về 4 nhóm trọng tâm. Một là, cần chính sách phát triển tổ chức kỹ thuật đo lường quốc gia đủ năng lực bám sát công nghệ thế giới, làm đầu mối liên kết và tham gia các thỏa thuận thừa nhận quốc tế.

Hai là, bổ sung cơ sở pháp lý cho chương trình quốc gia về tăng cường và đổi mới hoạt động đo lường.

Ba là, chuyển đổi số trong đo lường cần có lộ trình, giới hạn và nguồn lực rõ ràng để tránh dàn trải, kém hiệu quả. Đồng thời, cần cân nhắc kỹ việc "luật hóa" chương trình đảm bảo đo lường tại doanh nghiệp, nên để hoạt động này bám sát nhu cầu tự thân và năng lực thực tế của từng đơn vị.

Bốn là, cần rà soát, cập nhật các thuật ngữ cốt lõi (như định nghĩa "đo lường") nhằm đảm bảo tương thích hoàn toàn với các tài liệu chuẩn quốc tế mới nhất.

Các đại biểu chia sẻ ý kiến tại hội thảo.

Cũng tại hội thảo, TS. Trần Đức Lai - Chủ tịch Hội Vô tuyến – Điện tử Việt Nam cho biết, Chương Va và các điều khoản về chuyển đổi số cơ bản tương thích với định hướng của Nghị quyết 57 NQ/TW, song nhiều quy định mới đặt ra yêu cầu liên thông với hệ thống pháp luật chuyên ngành.

Góp ý cụ thể, TS. Trần Đức Lai đề xuất bổ sung vào Điều 34a nguyên tắc bảo đảm nền tảng số hoạt động đo lường liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng và Trung tâm dữ liệu quốc gia, đồng thời giao Chính phủ quy định chuẩn dữ liệu mở để cơ quan quản lý, tổ chức và cá nhân khai thác được dữ liệu đo lường theo đúng tinh thần “coi dữ liệu là tài nguyên” của Nghị quyết 57.

Đồng thời, cần quy định rõ trong Điều 34c lộ trình và phạm vi áp dụng phương thức điện tử trong hoạt động đo lường, kèm tiêu chí kỹ thuật cho việc xác thực kết quả đo bằng chữ ký số.

Ngoài ra, cần cụ thể hoá cơ chế quản lý theo mức độ rủi ro tại Điều 43 và Điều 46, nêu rõ tiêu chí phân loại rủi ro, cách thức khai thác dữ liệu trên nền tảng số để phân tích, cảnh báo sớm và thanh tra, kiểm tra theo Điều 34c, qua đó giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm thông minh và cắt giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp đúng định hướng cải cách thể chế của Nghị quyết 57.

TS. Trần Đức Lai cũng kiến nghị cần rà soát điều khoản chuyển tiếp và hiệu lực thi hành tại Điều 2 và Điều 3 để đảm bảo lộ trình chuyển đổi số khả thi. Bởi việc xây dựng nền tảng số, gắn mã quản lý cho hàng triệu phương tiện đo và liên thông cơ sở dữ liệu cần thời gian chuẩn bị hạ tầng. Do đó, nên giao Chính phủ ban hành lộ trình thí điểm theo Điều 34c trước khi áp dụng đại trà, bảo đảm sự đồng bộ giữa quy định mới và năng lực triển khai thực tiễn.

Ông Nguyễn Nam Hải – Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia.

Tại hội thảo, TS. Dương Thành Nam - Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cũng đề xuất cần sớm luật hóa giá trị pháp lý của chứng chỉ đo lường điện tử và chứng chỉ số nhằm ngăn chặn gian lận. Song song với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu đo lường quốc gia dùng chung, chuyển hướng sang hậu kiểm bằng nền tảng số thay vì tiền kiểm. Đặc biệt, dự thảo cần bổ sung khái niệm "phương thức số" để tạo hành lang pháp lý cho việc ứng dụng AI, Big Data và Blockchain vào hoạt động đo lường.

Ngoài ra, TS. Dương Thành Nam kiến nghị không phân cấp thủ tục chỉ định phương tiện đo nhóm 2 về địa phương. Việc duy trì một đầu mối quản lý chuyên ngành tại Trung ương sẽ khắc phục tình trạng thiếu đồng bộ về năng lực giữa các tỉnh, đảm bảo tính thống nhất chuẩn mực toàn quốc, giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ.

Chia sẻ tại hội thảo, ông Nguyễn Nam Hải – Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đã trao đổi, làm rõ một số nội dung được nêu như: khái niệm, thuật ngữ; lộ trình thực hiện các quy định; chuyển đổi số trong hoạt động đo lường; cơ chế chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”... Các kiến nghị, vướng mắc còn lại đơn vị sẽ tiếp tục nghiên cứu, xem xét theo thẩm quyền.

Toàn cảnh hội thảo.

Phát biểu kết luận hội thảo, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải cho biết, Thường trực Ủy ban ghi nhận và đánh giá cao các ý kiến sâu sắc và có hàm lượng khoa học, giá trị thực tiễn của các đại biểu về dự thảo Luật. Những ý kiến góp ý của các đại biểu tại Hội thảo sẽ là cơ sở quan trọng giúp Thường trực Ủy ban KH,CN&MT trong quá trình thẩm tra dự án Luật; Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện dự thảo Luật để trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình Quốc hội.

 Hồng Vân