Nâng cao năng suất: Điều kiện sống còn để doanh nghiệp thoát ‘bẫy gia công’

Trong tiến trình công nghiệp hóa, công nghiệp hỗ trợ được xem là “xương sống” quyết định năng lực sản xuất và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy khu vực này vẫn đang bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt là về năng suất và chất lượng.

Hiện nay, khoảng 88% doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ là doanh nghiệp nhỏ và vừa, với quy mô lao động dưới 300 người. Quy mô nhỏ không chỉ khiến doanh nghiệp hạn chế về vốn đầu tư, mà còn kéo theo những điểm yếu cố hữu về công nghệ và năng lực quản trị. Đây chính là nguyên nhân khiến phần lớn doanh nghiệp khó nâng cấp sản xuất và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhiều doanh nghiệp công nghiệp cần các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ có khả năng đưa ra sản phẩm vào dây chuyền đáp ứng theo chuỗi.

Đáng lo ngại hơn, mức độ áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng và công cụ cải tiến còn hạn chế. Chỉ khoảng 20% doanh nghiệp đạt chứng nhận ISO 9000, 9% đạt ISO 14000. Các công cụ cải tiến phổ biến như 5S mới được áp dụng ở hơn 20% doanh nghiệp, trong khi những phương pháp nâng cao như Lean, Six Sigma hay TQM chỉ dừng ở mức 1–2%.

Khoảng trống này phản ánh thực tế: phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa coi quản trị năng suất là một chiến lược cốt lõi, mà chỉ dừng lại ở các cải tiến nhỏ lẻ, thiếu tính hệ thống.

Hệ quả là dù số lượng doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ đã tăng lên gần 7.000, nhưng chỉ khoảng 300 doanh nghiệp đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn như Samsung, Toyota hay Honda. Tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành vẫn chỉ quanh mức 30–40%, cho thấy sự phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài và giá trị gia tăng còn thấp.

Trong bối cảnh đó, một số địa phương đã bắt đầu chuyển hướng, thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng mô hình sản xuất tinh gọn (Lean Manufacturing) như một giải pháp đột phá để cải thiện năng suất.

Thực tế tại Thanh Hóa cho thấy, khi áp dụng Lean, doanh nghiệp có thể loại bỏ các khâu không tạo giá trị, giảm tồn kho, rút ngắn thời gian sản xuất và hạn chế lỗi trong quá trình vận hành. Những cải tiến này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm một cách bền vững. Quan trọng hơn, sản xuất tinh gọn không phải công cụ đơn lẻ, mà là một hệ thống quản trị tổng thể, bao gồm các nguyên tắc như 5S, Kaizen (cải tiến liên tục), Just-in-Time… giúp doanh nghiệp kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất theo hướng tối ưu.

Đóng gói nhân điều xuất khẩu tại Công ty LAFOOCO, doanh nghiệp nhà nước được cổ phần hóa đầu tiên của ngành điều cả nước. 

Theo các chuyên gia, giai đoạn tới sẽ là thời điểm then chốt để doanh nghiệp Việt tái cấu trúc theo ba trụ cột: nâng cao năng suất, chuẩn hóa chất lượng và đẩy mạnh chuyển đổi số. Trong đó, việc áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến, tiêu chuẩn quốc tế và công cụ cải tiến liên tục cần được xem là nền tảng bắt buộc, thay vì lựa chọn mang tính thử nghiệm.

Nếu không thay đổi, doanh nghiệp sẽ tiếp tục bị “mắc kẹt” ở các công đoạn gia công đơn giản, giá trị gia tăng thấp và dễ bị thay thế. Ngược lại, những doanh nghiệp chủ động đầu tư vào công nghệ, quản trị tinh gọn và hệ thống chất lượng sẽ có cơ hội nâng cấp vị thế, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Bài toán năng suất vì thế không còn là câu chuyện dài hạn, mà là áp lực hiện hữu. Trong một thị trường ngày càng cạnh tranh và tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, sự chậm trễ trong chuyển đổi có thể khiến doanh nghiệp đánh mất cơ hội ngay trên chính sân nhà.

Hiền Anh