Nền tảng dùng chung: Hướng tới khắc phục tình trạng “mỗi nơi một phần mềm”

Cái giá của "mỗi nơi một phần mềm"

Trong hơn hai mươi năm ứng dụng công nghệ thông tin, các cơ quan nhà nước đã đầu tư rất nhiều hệ thống. Mỗi bộ, mỗi tỉnh, thậm chí mỗi sở, mỗi trường học có thể tự lựa chọn nhà cung cấp, tự đặt hàng phần mềm theo nhu cầu riêng. Ở thời điểm từng dự án, cách làm ấy có vẻ hợp lý. Nhưng cộng lại, nó tạo ra một bức tranh chắp vá.

Các hệ thống được hình thành qua nhiều giai đoạn, với kiến trúc, tiêu chuẩn và phương thức quản lý khác nhau. Có những chức năng tương đồng, như quản lý văn bản, quản lý cán bộ, quản lý hồ sơ, được phát triển lặp lại tại nhiều cơ quan. Khi cần kết nối, mỗi cặp hệ thống lại phải có một "cầu nối" riêng, làm tăng chi phí tích hợp và vận hành. Dữ liệu nằm rời rạc, người dân và doanh nghiệp vẫn phải khai lại thông tin đã có ở nơi khác.

Một hạn chế ít được nhắc đến là việc đầu tư thường dừng ở khâu mua sắm. Quyết định đầu tư chưa gắn chặt với việc đối chiếu kiến trúc chung và khả năng dùng chung; tổng chi phí sở hữu một hệ thống trong cả vòng đời, gồm chi phí vận hành, nâng cấp, bảo mật, tích hợp, chưa phải lúc nào cũng được tính toán đầy đủ. Một phần mềm rẻ lúc mua có thể rất đắt khi phải duy trì và nối với những hệ thống khác suốt mười năm.

Chuỗi quản trị "Kiến trúc – Nền tảng – Đầu tư – Đo lường" chưa khép kín. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn tới tình trạng "mỗi nơi một phần mềm".

Một danh mục, hai nhóm, một nguyên tắc

Luật Chuyển đổi số giao xây dựng tiêu chí và danh mục nền tảng số dùng chung quốc gia. Trên cơ sở rà soát, đề xuất của các bộ, ngành, địa phương, ngày 24/6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành tiêu chí và danh mục 79 nền tảng số dùng chung quốc gia trong các cơ quan thuộc hệ thống chính trị.

Danh mục chia làm hai nhóm. Nhóm A gồm 17 nền tảng dùng chung cho nhiều ngành, lĩnh vực, như những nền tảng mà mọi cơ quan đều cần: định danh, chia sẻ dữ liệu, quản lý văn bản, quản lý công việc. Nhóm B gồm 62 nền tảng dùng chung trong từng ngành, lĩnh vực, phục vụ nghiệp vụ chuyên sâu như y tế, giáo dục, xây dựng, văn hóa.

Nguyên tắc rất rõ: khi đã có nền tảng dùng chung đáp ứng yêu cầu, các cơ quan cần ưu tiên khai thác, rà soát kỹ trước khi đề xuất đầu tư hệ thống có chức năng tương tự. Cách tiếp cận này giúp cấp xã tiếp cận dịch vụ và tiêu chuẩn chung, giảm gánh nặng tự phát triển, vận hành các hệ thống riêng.

Danh mục không phải danh sách cố định. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì hướng dẫn, theo dõi, đôn đốc và định kỳ đề xuất điều chỉnh. Việc cập nhật danh mục cần căn cứ nhu cầu thực tế, khả năng kết nối, phạm vi chức năng và thẩm quyền phê duyệt; không nên hiểu danh mục là bất biến. Các nền tảng phải được duy trì, vận hành, nâng cấp, cải tiến thường xuyên, chứ không phải xây xong là xong.

Một tháng sau, ngày 29/7/2026, Khung Kiến trúc tổng thể quốc gia số phiên bản 1.0 được ban hành, định hướng sử dụng chung 79 nền tảng, hạn chế đầu tư nhỏ lẻ, trùng lặp. Danh mục nói "dùng cái gì", khung kiến trúc nói "lắp ghép thế nào". Hai văn bản bổ sung cho nhau.

37 nền tảng đã hoạt động: nhìn đúng tiến độ

Cần phân biệt rõ: 79 nền tảng trong danh mục không có nghĩa là 79 nền tảng đã vận hành. Đến ngày 30/9/2026, 37 nền tảng đã hoạt động, 12 nền tảng đang thử nghiệm. Con số 37/79 phản ánh trạng thái triển khai, chưa tự nó cho biết mức độ sử dụng thường xuyên hay lợi ích mang lại.

Danh mục nền tảng số dùng chung quốc gia và tình hình triển khai

Trong chiến dịch 100 ngày xử lý điểm nghẽn, mỗi cơ quan chủ quản phải rà soát hiện trạng nền tảng và ban hành hoặc điều chỉnh kế hoạch triển khai trước ngày 30/9/2026. Đến cuối tháng 9, 69 trên 79 nền tảng đã có kế hoạch, trong đó 44 nền tảng ban hành mới hoặc điều chỉnh. Mười nền tảng chưa có kế hoạch được nêu tên công khai.

Việc công khai trạng thái triển khai có ý nghĩa quan trọng. Một danh mục chỉ có giá trị khi người ta biết rõ cái nào đang chạy, cái nào chưa, ai chịu trách nhiệm cho phần chưa chạy. Công khai tiến độ từng nền tảng là cách để danh mục không trở thành một bản danh sách đẹp trên giấy.

Những nền tảng đã thay đổi cách làm việc

Một số nền tảng đã cho thấy rõ giá trị của việc dùng chung. Như ứng dụng định danh điện tử VNeID là ví dụ điển hình về một nền tảng "dùng chung" theo nghĩa rộng nhất. Từ tháng 1/2026, người dân có thể làm thủ tục hành chính trực tuyến ngay trên VNeID. Thông tin giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được tích hợp để hỗ trợ tra cứu, đối chiếu; việc thay thế bản giấy khi làm thủ tục phải tuân thủ yêu cầu của từng quy trình. Từ ngày 15/4/2026, người dùng tự xác thực SIM chính chủ trên ứng dụng; việc đăng ký Internet, truyền hình không cần photo giấy tờ tùy thân. Thay vì mỗi ngành tự xây một hệ thống xác thực danh tính, cả nước dùng chung một nền tảng định danh.

Nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia là "đường ống" chung cho dữ liệu. Đến ngày 30/9/2026, nền tảng đã kết nối hơn 60 bộ, ngành, địa phương, tổ chức, doanh nghiệp, với 32 cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin cung cấp dịch vụ chia sẻ dữ liệu. Hạ tầng tích hợp dùng chung góp phần giảm nhu cầu xây dựng các kết nối riêng lẻ, đồng thời vẫn đòi hỏi chuẩn dữ liệu và phân quyền truy cập phù hợp.

Ở nhóm hạ tầng công nghệ hỗ trợ xác thực dữ liệu, NDAChain được giới thiệu là đã đi vào vận hành, phủ từ trung ương đến địa phương, xác thực hơn 5 triệu giao dịch, trung bình khoảng 30.000 giao dịch mỗi ngày, với năng lực xử lý trên 1.200 giao dịch mỗi giây. Nền tảng được thiết kế ba lớp: lớp lõi xác thực dữ liệu; lớp dịch vụ và các blockchain chuyên ngành; lớp ứng dụng cho người dân và dịch vụ công, như truy xuất nguồn gốc. Nhờ có một hạ tầng chung, các ứng dụng truy xuất, chứng thực không phải mỗi nơi tự dựng một mạng blockchain riêng.

Từ ngày 1/9/2026, nền tảng Quản lý công việc được tổ chức vận hành trong cơ quan nhà nước. Ngành Kiểm sát nhân dân đã triển khai việc giao, nhận, theo dõi và báo cáo công việc trên nền tảng, với mốc bắt buộc sử dụng. Mục tiêu đặt ra là hết năm 2026, 100% cán bộ dùng nền tảng số trong công việc. Lãnh đạo nhìn được tiến độ từng nhiệm vụ, cán bộ có công cụ làm việc thống nhất, thay vì mỗi cơ quan dùng một phần mềm điều hành riêng hoặc vẫn theo dõi bằng sổ sách.

Ở ngành xây dựng, các nền tảng số quốc gia của ngành đã được đưa vào vận hành từ cuối năm 2025, phục vụ quản lý hoạt động xây dựng, kết cấu hạ tầng và vật liệu xây dựng theo hướng số hóa, tăng hậu kiểm. Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vận hành từ ngày 11/9/2026, quản lý tập trung dữ liệu về nhiệm vụ, nhân lực, tổ chức, công bố và thống kê.

Một hệ thống cho hơn 21 triệu đoàn viên, hội viên

Tinh thần dùng chung không chỉ có ở khối cơ quan nhà nước. Hệ thống thông tin quản lý đoàn viên, hội viên của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể đã quản lý dữ liệu hơn 21 triệu đoàn viên, hội viên từ 513 nghìn tổ chức. Hơn 10 triệu dữ liệu đã được xác thực với cơ sở dữ liệu của Bộ Công an. Báo cáo định kỳ chuyển sang cập nhật trực tuyến ở cả 34 tỉnh, thành phố. Cổng Mặt trận số hoạt động 24/7, đã tiếp nhận 1.527 phản ánh, kiến nghị của Nhân dân.

Nếu mỗi đoàn thể, mỗi tỉnh tự xây một phần mềm quản lý đoàn viên, sẽ có hàng trăm hệ thống không nói chuyện được với nhau, và một người vừa là đoàn viên công đoàn vừa là hội viên hội phụ nữ sẽ nằm ở hai nơi với hai bộ dữ liệu khác nhau. Một hệ thống chung, xác thực với dữ liệu dân cư, giải quyết bài toán ấy ngay từ gốc.

Điểm chung của những nền tảng kể trên là chúng được xây một lần nhưng phục vụ rất nhiều nơi. Chi phí phát triển, vận hành, bảo mật được gánh tập trung, thay vì chia nhỏ cho hàng trăm đơn vị mà đơn vị nào cũng thiếu người, thiếu tiền. Khi phát hiện lỗ hổng bảo mật, việc cập nhật có thể được tổ chức tập trung, nhưng cũng đòi hỏi cơ chế dự phòng và kiểm soát rủi ro vận hành. Khi cần thêm tính năng, mọi nơi cùng được hưởng. Và quan trọng nhất, dữ liệu có điều kiện được trao đổi, khai thác giữa các cơ quan nếu đáp ứng chuẩn dữ liệu, quyền truy cập và quy định bảo vệ dữ liệu.

Ở địa phương: từng bước giảm tình trạng "mỗi trường một phần mềm"

Ở cấp địa phương, câu chuyện của ngành giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy vấn đề "mỗi nơi một phần mềm" cụ thể đến mức nào. Trước đây, mỗi trường có thể dùng một phần mềm quản lý riêng; dữ liệu học sinh, điểm số, sổ đầu bài nằm rời rạc trong từng trường. Khi học sinh chuyển trường, dữ liệu không đi theo. Khi ngành cần số liệu tổng hợp, phải gửi công văn đi từng trường.

Ngành giáo dục thành phố đang thúc đẩy số hóa sổ sách và sử dụng nền tảng chung, qua đó từng bước giảm tình trạng mỗi trường vận hành phần mềm biệt lập. Dữ liệu học sinh, điểm số, sổ đầu bài được quản lý, trao đổi trên hệ thống chung của ngành; thư viện số cũng được đưa vào nhiều trường. Đây là phiên bản thu nhỏ của chính bài toán quốc gia: thống nhất nền tảng để dữ liệu liền mạch.

Nền tảng chung cần dữ liệu tốt

Dùng chung nền tảng mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là chất lượng dữ liệu chạy trên các nền tảng ấy.

Trong 12 cơ sở dữ liệu trọng yếu cùng cơ sở dữ liệu bản án, quyết định của Tòa án, mới có 1 cơ sở dữ liệu đáp ứng đầy đủ tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống" và đồng bộ thời gian thực về Trung tâm Dữ liệu quốc gia; 7 cơ sở dữ liệu đã đối soát với dữ liệu dân cư, kết nối, chia sẻ và đồng bộ ngoại tuyến. Trong 104 cơ sở dữ liệu thuộc chương trình hành động của Chính phủ, 17 cơ sở dữ liệu đã đạt tiêu chí chất lượng và đồng bộ thời gian thực, 50 cơ sở dữ liệu đã có dữ liệu đồng bộ về Trung tâm.

Những con số này cho thấy khoảng cách giữa "đã kết nối" và "đã dùng được". Một nền tảng chung chạy trên dữ liệu chưa sạch thì vẫn sinh ra sai sót, và người dân vẫn có thể phải bổ sung giấy tờ. Đầu tư vào nền tảng phải đi cùng đầu tư vào dữ liệu.

Từ danh mục đến thói quen

Tình trạng phân tán, trùng lặp sẽ không tự hết chỉ vì có danh mục. Vẫn còn nơi chú trọng xây phần mềm mà chưa gắn với đổi mới quy trình; việc đánh giá còn nặng về số hệ thống đã kết nối, số giao dịch, chưa phản ánh đầy đủ mức độ sử dụng và lợi ích thực tế.

Các giải pháp tiếp theo vì thế tập trung vào ba việc. Một là rà soát từng nền tảng, làm rõ phạm vi, chức năng, đối tượng sử dụng, cơ quan chủ trì và tiến độ cung cấp, bảo đảm đáp ứng nhu cầu của địa phương. Hai là kế thừa, tích hợp các hệ thống hiện có thay vì đập đi xây lại, hạn chế đầu tư trùng lặp. Ba là gắn đầu tư và nghiệm thu với khả năng liên thông và hiệu quả sử dụng: trước khi phê duyệt một dự án, phải trả lời được câu hỏi "đã có nền tảng chung nào làm việc này chưa?".

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đang xây dựng nền tảng thống kê, đo lường, giám sát, đánh giá triển khai chuyển đổi số trên phạm vi toàn quốc, có ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích, cảnh báo sớm. Nếu tiến độ, mức độ sử dụng và chất lượng dịch vụ được đối chiếu với dữ liệu vận hành, công tác theo dõi, đôn đốc sẽ có thêm căn cứ độc lập thay vì chỉ dựa trên báo cáo tự đánh giá.

Bài học: làm một lần, dùng cho cả nước

Câu chuyện 79 nền tảng để lại bốn bài học. Thứ nhất, dùng chung là quyết định quản trị, không chỉ là quyết định kỹ thuật. Muốn chấm dứt cảnh mỗi nơi một phần mềm, cần có danh mục thống nhất, cơ quan điều phối rõ trách nhiệm và cơ chế rà soát nhu cầu trước khi quyết định đầu tư.

Thứ hai, phải công khai tiến độ thật. 37 nền tảng hoạt động, 12 thử nghiệm, 10 nền tảng chưa có kế hoạch: những con số ấy giúp xác định đúng chỗ cần dồn sức.

Thứ ba, nền tảng chung chỉ phát huy khi dữ liệu sạch. Khoảng cách giữa số cơ sở dữ liệu đã kết nối và số cơ sở dữ liệu đạt chuẩn cho thấy việc làm sạch dữ liệu phải được coi trọng ngang với xây nền tảng.

Thứ tư, tính đủ chi phí trong cả vòng đời. Một nền tảng chung có thể tốn kém lúc đầu, nhưng có khả năng giảm tổng chi phí khi so với hàng trăm hệ thống nhỏ phải duy trì, nâng cấp, kết nối riêng lẻ.

Khi cán bộ giảm được số lần đăng nhập, thông tin được khai thác hợp pháp giữa các cấp và các hệ thống trùng lặp được thay thế có lộ trình, nguyên tắc dùng chung mới thực sự chuyển thành hiệu quả trong công việc hằng ngày.

Bùi Linh