Nhựa – trụ cột vật liệu của nền kinh tế hiện đại

Một vật liệu, nhiều giá trị

Nhựa hiện diện trong cuộc sống theo những cách rất quen thuộc: một lớp bao bì giữ thực phẩm an toàn, đường ống đưa nước đến từng gia đình, linh kiện trong thiết bị điện tử, thiết bị y tế, màng phủ trong nông nghiệp hay những chi tiết giúp phương tiện giao thông nhẹ hơn. Ít khi chúng ta để ý rằng phía sau những sản phẩm quen thuộc ấy là một ngành vật liệu có liên hệ mật thiết với hầu hết các lĩnh vực của nền kinh tế.

Trong xây dựng, nhựa có mặt trong hệ thống cấp thoát nước, vật liệu cách nhiệt, chống thấm, cửa, tấm ốp và nhiều cấu kiện kỹ thuật khác. Trong nông nghiệp, đó là hệ thống tưới tiết kiệm, màng phủ, nhà kính, đường ống và bao bì bảo quản nông sản. Trong y tế, vật liệu nhựa chuyên dụng được sử dụng trong nhiều thiết bị, dụng cụ xét nghiệm và bao bì dược phẩm.

Nhưng có lẽ vai trò gần gũi nhất của nhựa nằm ở bao bì. Một lớp bao bì phù hợp không chỉ góp phần bảo vệ sản phẩm, duy trì chất lượng hàng hóa trong quá trình vận chuyển mà hạn chế thất thoát trong chuỗi cung ứng. Đặc tính nhẹ, kín, chống thấm còn giúp chai, túi, can và thùng nhựa bảo vệ nước uống, lương thực, thuốc men khi vận chuyển đến vùng thiên tai.

Ngành nhựa Việt Nam hiện có hơn 6.000 doanh nghiệp, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động. Quy mô toàn ngành đạt khoảng 34,3 tỷ USD năm 2025, tăng từ 31,4 tỷ USD năm 2024. Sản phẩm nhựa Việt Nam đã có mặt tại hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ, với kim ngạch xuất khẩu năm 2025 ước đạt 10 tỷ USD.

Nhưng đóng góp của ngành không chỉ nằm ở những con số trên. Đằng sau đó là một hệ sinh thái rộng lớn gồm nguyên liệu, phụ gia, khuôn mẫu, cơ khí chính xác, máy móc, tự động hóa, logistics, thương mại, thu gom và tái chế. Sự phát triển của ngành nhựa vì vậy có mối liên hệ trực tiếp với sức cạnh tranh của nhiều ngành sản xuất và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam.

Cùng với những giá trị thiết thực mang lại cho sản xuất và đời sống, việc sử dụng rộng rãi nhựa cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về quản lý sản phẩm sau sử dụng. Vì vậy, cùng với việc phát huy những ưu điểm của nhựa, việc phân loại, thu gom, tái chế và xử lý phù hợp là những mắt xích quan trọng để giảm tác động đến môi trường và tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên.

Tuy nhiên, việc sử dụng rộng rãi nhựa đặt ra yêu cầu quản lý sản phẩm sau sử dụng. Độ bền là ưu điểm khi vật liệu phục vụ sản xuất, đời sống, nhưng có thể trở thành áp lực môi trường nếu sản phẩm bị thải bỏ không đúng cách.

Bài toán của ngành vì thế không chỉ nằm ở tăng sản lượng hay mở rộng thị trường. Phân loại, thu gom, tái sử dụng và tái chế cần được gắn với hoạt động sản xuất để tận dụng tài nguyên, giảm lượng nhựa thất thoát ra môi trường.

Quản lý từ thiết kế đến sau sử dụng

Ông Đinh Đức Thắng - Chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam chia sẻ: “Nhựa đã và đang đóng vai trò quan trọng trong sản xuất, thương mại và đời sống hiện đại. Vì vậy, câu chuyện của ngành hôm nay không chỉ là phát triển sản xuất, mà là làm thế nào để nâng cao giá trị của vật liệu trong toàn bộ vòng đời – từ thiết kế, sử dụng tài nguyên, sản xuất đến thu gom, tái sử dụng và tái chế. Khi chất thải nhựa được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có giá trị và được đưa trở lại chu trình sản xuất một cách hiệu quả, chúng ta không chỉ giảm áp lực lên môi trường mà còn tạo thêm giá trị kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành. Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng cần hướng tới mục tiêu thúc đẩy quá trình này”. 

Ông Đinh Đức Thắng – Chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam

Trong xu hướng chuyển đổi xanh, câu chuyện không nên chỉ dừng ở việc thay thế nhựa bằng một vật liệu khác, mà cần được nhìn nhận trên toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Mỗi vật liệu đều sử dụng tài nguyên, năng lượng trong quá trình sản xuất và tạo ra những tác động nhất định trong suốt vòng đời. Vì vậy, lựa chọn giải pháp môi trường cần xem xét từ khâu thiết kế, sản xuất, sử dụng đến khả năng thu gom, tái sử dụng, tái chế và xử lý sau cùng. Đây cũng là cách tiếp cận đang ngày càng được chú trọng trên thế giới. Tiến trình xây dựng hiệp ước toàn cầu về ô nhiễm nhựa đặt ra vấn đề quản lý nhựa theo toàn bộ vòng đời. Tại châu Âu, Quy định về Bao bì và Chất thải bao bì (PPWR) cũng đặt ra các yêu cầu theo lộ trình về giảm bao bì, thiết kế, tái sử dụng, khả năng tái chế và hàm lượng vật liệu tái chế.

Với doanh nghiệp Việt Nam, khả năng tiếp cận thị trường ngày càng gắn với lựa chọn vật liệu, thiết kế sản phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật và quản lý chất thải. Chuyển đổi xanh vì thế đòi hỏi thay đổi trong hoạt động sản xuất, thay vì chỉ dừng ở định hướng.

Hướng phát triển của ngành là cải tiến thiết kế, tiết kiệm tài nguyên, tăng sử dụng nguyên liệu tái chế và xây dựng hệ thống thu gom hiệu quả. Cùng với nâng cao giá trị sản phẩm, doanh nghiệp cần giảm lượng nhựa thất thoát ra môi trường, đưa vật liệu sau sử dụng trở lại sản xuất khi đáp ứng điều kiện phù hợp.

Kim Thoa