QCVN 01:2026/BXD: Chuẩn mực mới về quy hoạch đô thị và nông thôn

Vừa qua, Bộ trưởng Bộ Xây dựng ban hành Thông tư số 46/2026/TT-BXD, kèm theo QCVN 01:2026/BXD – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về Quy hoạch đô thị và nông thôn, chính thức thay thế QCVN 01:2021/BXD sau hơn 5 năm áp dụng. Quy chuẩn mới được xây dựng trên cơ sở cập nhật các quy định pháp luật hiện hành, đồng thời bổ sung nhiều yêu cầu phù hợp xu hướng phát triển đô thị hiện đại và mục tiêu phát triển bền vững.

Một trong những điểm nổi bật của QCVN 01:2026/BXD là yêu cầu nâng cao chất lượng công tác dự báo. Theo quy chuẩn, việc dự báo dân số chỉ thực hiện ở cấp quy hoạch chung và phải dựa trên chuỗi dữ liệu thống kê nhiều năm liên tục, bảo đảm tính khoa học và sát với thực tế. Các phương án quy hoạch phải xây dựng tối thiểu hai kịch bản phát triển để so sánh, lựa chọn phương án tối ưu, đồng thời tính toán đầy đủ nhu cầu sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và dịch vụ công cộng.

Đáng chú ý, quy chuẩn yêu cầu quá trình dự báo phải tính đến các yếu tố thiên tai, biến đổi khí hậu và nước biển dâng trong toàn bộ thời kỳ quy hoạch. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ tư duy quy hoạch truyền thống sang quy hoạch thích ứng với các rủi ro dài hạn.

Theo đó, khu vực được lựa chọn phải có điều kiện tự nhiên phù hợp, bảo đảm an toàn cho cư dân trong dài hạn, có khả năng phát triển kinh tế - xã hội bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, việc lựa chọn đất phải bảo đảm khả năng cấp nước, phát triển hạ tầng kỹ thuật, không ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường, cảnh quan, di sản văn hóa và an ninh quốc phòng.

Quy chuẩn cũng quy định không lựa chọn đất xây dựng tại các khu vực có nguy cơ cao về thiên tai hoặc ô nhiễm môi trường. Trong trường hợp bắt buộc phải xây dựng, đơn vị lập quy hoạch phải đề xuất đầy đủ các giải pháp giảm thiểu rủi ro, bảo đảm an toàn cho người dân và công trình. Đối với các khu vực ven biển chịu ảnh hưởng của nước biển dâng, việc lựa chọn đất xây dựng phải căn cứ vào các kịch bản biến đổi khí hậu quốc gia nhằm hạn chế rủi ro trong tương lai.

Quy chuẩn mới thể hiện rõ định hướng phát triển đô thị theo hướng xanh, tiết kiệm tài nguyên và kiểm soát chặt chẽ quá trình mở rộng đô thị.

Theo đó, quy hoạch chung phải xác lập cấu trúc phát triển dài hạn, kiểm soát ranh giới phát triển đô thị, xây dựng các hành lang xanh và vùng đệm sinh thái nhằm hạn chế tình trạng đô thị hóa tự phát. Quy mô các khu chức năng phải được xác định trên cơ sở dự báo phát triển kinh tế - xã hội, nhu cầu sử dụng đất và khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật.

Quy chuẩn cũng khuyến khích áp dụng mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) tại những khu vực có đầu mối giao thông khối lượng lớn nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, giảm ùn tắc và hướng tới phát triển đô thị bền vững.

Một điểm nhấn quan trọng của QCVN 01:2026/BXD là dành riêng các quy định về tổ chức hệ thống không gian xanh. Theo quy chuẩn, không gian xanh phải được quy hoạch thành một mạng lưới liên hoàn, kết nối giữa rừng, sông hồ, đất nông nghiệp, công viên, cây xanh công cộng và cây xanh chuyên dụng nhằm phát huy tối đa chức năng sinh thái, cảnh quan và điều hòa môi trường.

Hay đối với quy hoạch hạ tầng kỹ thuật và không gian ngầm, các địa phương phải xác định rõ khu vực hạn chế hoặc cấm xây dựng ngầm; đồng thời định hướng vị trí, quy mô và phân tầng của hệ thống giao thông ngầm, công trình công cộng ngầm và hạ tầng kỹ thuật ngầm để bảo đảm sự kết nối đồng bộ với hệ thống trên mặt đất.

Đối với hạ tầng kỹ thuật, quy chuẩn yêu cầu tính toán đồng bộ hệ thống giao thông, cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, cấp điện, chiếu sáng, viễn thông, thu gom chất thải rắn và các công trình phục vụ cộng đồng. Mọi công trình hạ tầng phải đáp ứng yêu cầu tiếp cận đối với người khuyết tật theo quy chuẩn chuyên ngành hiện hành.

Đáng chú ý, QCVN 01:2026/BXD đã bổ sung trạm sạc xe điện vào hệ thống thuật ngữ và yêu cầu quy hoạch, cho thấy sự cập nhật đối với xu hướng phát triển phương tiện giao thông xanh và hạ tầng phục vụ chuyển đổi năng lượng.

Bên cạnh các nguyên tắc chung, quy chuẩn cũng quy định cụ thể nhiều chỉ tiêu kỹ thuật về sử dụng đất, quy mô dân số và hạ tầng xã hội. Đối với đơn vị ở đô thị, quy mô dân số tối đa được quy định là 20.000 người, tối thiểu 4.000 người; riêng đô thị miền núi là 2.800 người. Quy chuẩn đồng thời quy định chỉ tiêu đất dân dụng, đất đơn vị ở, đất dịch vụ công cộng và đất cây xanh tương ứng với từng loại đô thị nhằm bảo đảm phân bổ dân cư hợp lý và sử dụng đất hiệu quả.

Đáng chú ý, mỗi đơn vị ở phát triển mới phải có tối thiểu một công viên hoặc hai vườn hoa đạt quy mô theo quy định; diện tích cây xanh công cộng tối thiểu đạt 2 m²/người, đồng thời phải bảo đảm khả năng tiếp cận thuận lợi cho trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật. Các nhóm nhà ở cũng phải bố trí sân chơi, vườn hoa và bãi đỗ xe trong bán kính phục vụ phù hợp.

Ngoài ra, quy chuẩn quy định rõ yêu cầu đối với đất dịch vụ công cộng, hệ thống trường học, cơ sở y tế, công trình văn hóa - thể thao và các công trình phục vụ cộng đồng theo từng cấp quy hoạch nhằm bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận thuận lợi với các dịch vụ thiết yếu.

Việc ban hành QCVN 01:2026/BXD không chỉ cập nhật các chỉ tiêu kỹ thuật mà còn thể hiện sự thay đổi về tư duy quy hoạch trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đô thị hóa và phát triển bền vững. Quy chuẩn hướng đến sử dụng hiệu quả tài nguyên đất đai, nâng cao chất lượng môi trường sống, tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và xây dựng hệ thống hạ tầng đồng bộ, hiện đại. Qua đó góp phần hình thành hệ thống đô thị và nông thôn phát triển hài hòa, hiện đại và bền vững trong những năm tới.

 Bảo Linh