Siết chặt thuốc bảo vệ thực vật chứa carbosulfan, benfuracarb do nguy hại sức khỏe, môi trường

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Thông tư số 75/2025 quy định danh mục thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) được phép sử dụng và danh mục thuốc BVTV cấm sử dụng tại Việt Nam. Đáng chú ý, hai hoạt chất carbosulfan và benfuracarb đã được đề xuất loại bỏ khỏi danh mục được phép sử dụng do tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe con người và môi trường.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam năm 2025 được bổ sung thêm 17 hoạt chất mới, trong đó có 6 hoạt chất là thuốc BVTV sinh học, chiếm 37,29%. Các hoạt chất còn lại đều được đánh giá là an toàn, hiệu quả và thân thiện hơn với môi trường. Ngoài ra, có 55 loại thuốc BVTV sinh học mới được đăng ký bổ sung vào danh mục, chiếm 8,15% tổng số thuốc BVTV được bổ sung, cho thấy xu hướng gia tăng mạnh mẽ các giải pháp phòng trừ sinh vật gây hại theo hướng sinh học.

Danh mục năm 2025 cũng bổ sung nhiều loại thuốc BVTV phục vụ phòng trừ sinh vật gây hại trên các cây trồng có giá trị xuất khẩu cao như sầu riêng, thanh long, bưởi… Đồng thời, nhiều loại thuốc mới được thiết kế phù hợp với phương thức sử dụng tiên tiến, trong đó có việc ứng dụng thiết bị bay không người lái (drone) trong sản xuất nông nghiệp.

Đáng chú ý, Thông tư 75/2025 cũng quy định rõ điều khoản chuyển tiếp. Theo đó các loại thuốc BVTV chứa hoạt chất carbosulfan (thuộc nhóm thuốc trừ sâu) sẽ không được nhập khẩu, chỉ được sản xuất 3 tháng và buôn bán, sử dụng 2 năm kể từ ngày thông tư này có hiệu lực. Việc nhập khẩu các thuốc bảo vệ thực vật chứa hoạt chất carbosulfan (hóa chất trong Phụ lục III Công ước Rotterdam) trong Danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam thực hiện theo quy định của pháp luật về quản lý ngoại thương. Đối với các thuốc BVTV chứa hoạt chất benfuracarb (thuộc nhóm thuốc trừ sâu) chỉ được sản xuất, nhập khẩu 3 tháng và buôn bán, sử dụng 1 năm kể từ ngày thông tư này có hiệu lực.

Hướng đến sử dụng các thuốc BVTV an toàn, thân thiện với môi trường. Ảnh minh họa

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sau khi kết thúc thời gian chuyển tiếp, hai hoạt chất carbosulfan và benfuracarb sẽ chính thức bị loại bỏ hoàn toàn khỏi danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam do có nguy cơ cao ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, vật nuôi, hệ sinh thái, môi trường. 

Khi nói tới hai hoạt chất này, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO – World Health Organization), carbosulfan là một hoạt chất thuộc nhóm carbamate, có cơ chế tác động chính là ức chế enzym cholinesterase. Đây là enzym giữ vai trò quan trọng trong việc dẫn truyền xung thần kinh ở người và động vật.

Carbosulfan được đánh giá là có độc tính cao nếu nuốt phải. Chỉ số LD₅₀ (Lethal Dose 50%), tức là liều gây chết 50% số cá thể thử nghiệm, được xác định trên chuột ở mức khoảng 90–250 miligam trên mỗi kilogam khối lượng cơ thể (mg/kg thể trọng). Giá trị LD₅₀ ở mức này cho thấy carbosulfan có độc tính đáng kể đối với động vật có vú, và được xếp vào nhóm thuốc trừ sâu có nguy cơ cao nếu con người hoặc động vật phơi nhiễm không kiểm soát.

Về cơ chế gây độc, carbosulfan ức chế enzym cholinesterase trong hệ thần kinh, làm gián đoạn quá trình phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine. Sự tích tụ acetylcholine quá mức tại các khớp thần kinh có thể dẫn đến hàng loạt triệu chứng ngộ độc cấp tính, bao gồm: tăng tiết nước bọt, tăng tiết dịch đường hô hấp, co giật, run rẩy, mất điều hòa vận động. Trong các trường hợp nghiêm trọng, tình trạng yếu liệt cơ hô hấp có thể xảy ra, dẫn đến suy hô hấp hoặc ngạt thở, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Benfuracarb thuộc nhóm carbamate (giống carbosulfan về cơ chế tác động) và được thử nghiệm trên nhiều loài như có độc tính đối với các loài chim, ong mật, và đặc biệt cá và các sinh vật thủy sinh ở mức cao. Điều này chỉ ra rằng benfuracarb có thể gây hại các loài không phải mục tiêu, đặc biệt sinh vật có ích trong hệ sinh thái nông nghiệp và thủy vực.

Liên quan tới mức độ nguy hiểm của các loại thuốc BVTV, trước đó tại Geneva, các chuyên gia của Liên Hợp Quốc đã kêu gọi một Hiệp ước toàn diện trên phạm vi toàn cầu nhằm điều chỉnh và loại bỏ dần việc sử dụng thuốc trừ sâu nguy hiểm trong nông nghiệp, đồng thời hướng tới các phương pháp canh tác nông nghiệp bền vững. Họ cho rằng thuốc trừ sâu là “mối quan ngại toàn cầu về nhân quyền.

Các báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc đã chỉ ra các nghiên cứu cho thấy thuốc trừ sâu là nguyên nhân gây ra khoảng 200.000 ca tử vong do ngộ độc cấp tính mỗi năm. Phần lớn các trường hợp tử vong, khoảng 99%, xảy ra ở các nước đang phát triển, nơi các quy định về sức khỏe, an toàn và môi trường còn lỏng lẻo. Tiếp xúc lâu dài với thuốc trừ sâu có liên quan đến ung thư, bệnh Alzheimer và Parkinson, rối loạn nội tiết tố, rối loạn phát triển và vô sinh.

Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng một số loại thuốc trừ sâu có thể tồn tại trong môi trường hàng thập kỷ và gây ra mối đe dọa cho toàn bộ hệ sinh thái mà ngành sản xuất lương thực phụ thuộc vào. Việc sử dụng thuốc trừ sâu quá mức làm ô nhiễm nguồn đất và nước, gây mất đa dạng sinh học, tiêu diệt thiên địch của sâu bệnh và làm giảm giá trị dinh dưỡng của thực phẩm. Tác động của việc lạm dụng thuốc trừ sâu cũng gây ra những tổn thất khổng lồ cho nền kinh tế quốc gia trên toàn thế giới.

Trong bối cảnh Liên Hợp quốc kêu gọi một hiệp ước toàn cầu về loại bỏ thuốc trừ sâu nguy hiểm, động thái của Việt Nam được xem là bước đi chủ động, phù hợp với cam kết quốc tế về phát triển bền vững (SDGs), đặc biệt là Mục tiêu số 2 - Xóa đói giảm nghèo và phát triển nông nghiệp bền vững.

Việc ban hành danh mục cấm mới là sự tiếp nối quá trình rà soát, thanh lọc thuốc BVTV được Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai mạnh mẽ trong giai đoạn 2017–2023. Trong thời gian này, Bộ đã loại bỏ 14 hoạt chất có nguy cơ cao ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường, bao gồm carbendazim, thiophanate methyl, benomyl, paraquat, 2,4D, acephate, diazinon, malathion, chlorpyrifos ethyl, fipronil, glyphosate và một số hoạt chất khác.

An Dương