Tiêu chuẩn hóa vật liệu xanh: Nền tảng thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong xây dựng

Trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới 14-10 diễn ra mới đây, ThS. Trần Phương, Viện Khoa học công nghệ xây dựng (IBST) đã có những chia sẻ về tiêu chuẩn hóa vật liệu xanh theo Nghị định 209/2026/NĐ-CP và kinh tế tuần hoàn.

Theo ThS. Trần Phương, phát triển vật liệu xanh và kinh tế tuần hoàn là định hướng quan trọng nhằm tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao tính bền vững của công trình. Nghị định số 209/2026/NĐ-CP về quản lý vật liệu xây dựng đặt ra cơ sở quản lý hoạt động phát triển, sản xuất, sử dụng và chất lượng vật liệu, cấu kiện xây dựng.

Theo Điều 3, vật liệu tái chế được nhận diện thông qua việc sử dụng nguyên liệu thu hồi, tái chế chất thải, phụ phẩm hoặc vật liệu sau sử dụng. Vật liệu xanh hướng đến giảm tác động môi trường trong toàn vòng đời, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng; vật liệu thân thiện môi trường đáp ứng các yêu cầu môi trường về thành phần, sản xuất, sử dụng và thải bỏ. Các nhóm vật liệu đều phải đáp ứng yêu cầu về an toàn, chất lượng và môi trường.

Trong quá trình này, hệ thống tiêu chuẩn đóng vai trò cung cấp căn cứ kỹ thuật để xác định tính năng, độ bền, mức độ an toàn và tác động môi trường của vật liệu. Các phương pháp đánh giá thống nhất giúp đo lường, kiểm chứng và so sánh phương án, đồng thời tạo cơ sở tin cậy cho việc lựa chọn vật liệu và sử dụng trong công trình xanh. Hệ thống tiêu chuẩn quốc tế và nước ngoài có nhiều nhóm phục vụ đánh giá vật liệu, từ phân tích vòng đời (LCA), công bố môi trường sản phẩm (EPD), quản lý tài nguyên và tuần hoàn đến kiểm tra an toàn, chất lượng và đánh giá công trình.

Trong đó, ISO 14040 và ISO 14044 là cơ sở thực hiện LCA; ISO 14025, EN 15804 và ISO 21930 hỗ trợ công bố thông tin môi trường sản phẩm xây dựng. Các tiêu chuẩn thuộc bộ ISO 59000 hỗ trợ quản lý thu hồi, đo lường tính tuần hoàn và trao đổi dữ liệu; ISO 20887 đề cập thiết kế thích ứng, tháo dỡ công trình và cấu kiện.

Về an toàn môi trường, các tiêu chuẩn như EN 16516 và ISO 16000-9 hỗ trợ đánh giá phát thải từ sản phẩm vào không khí trong nhà; EN 16637 đề cập đánh giá sự giải phóng chất từ vật liệu. Năng lực thử nghiệm, xác minh và chứng nhận được xem xét theo các tiêu chuẩn tương ứng, trong đó có ISO/IEC 17025 và ISO/IEC 17065.

ThS. Trần Phương, Viện Khoa học công nghệ xây dựng (IBST).

Tại Việt Nam, hệ thống tiêu chuẩn gồm quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) và tiêu chí của chương trình đánh giá, chứng nhận. Một số TCVN đã được công bố về LCA và công bố môi trường như TCVN ISO 14040:2009, TCVN ISO 14044:2011, TCVN ISO 14025:2009 và TCVN ISO/TS 14027:2018. 

Đối với vật liệu tái chế và nguyên liệu thứ cấp, các tiêu chuẩn hiện có gồm TCVN 11969:2018 về cốt liệu lớn tái chế cho bê tông; TCVN 13946:2024 về vật liệu san lấp từ phế thải phá dỡ công trình; TCVN 12249:2018 về tro xỉ nhiệt điện đốt than làm vật liệu san lấp; TCVN 14325:2024 về hỗn hợp thạch cao phospho làm vật liệu san lấp. 

Tuy nhiên, hệ thống tiêu chuẩn Việt Nam cần tiếp tục được cập nhật theo các phiên bản ISO mới, bổ sung quy tắc EPD cho ngành xây dựng, dữ liệu phù hợp điều kiện trong nước và hướng dẫn theo nhóm sản phẩm. Đồng thời, cần hoàn thiện yêu cầu chất lượng, độ bền, môi trường và kiểm soát nguồn gốc đối với vật liệu thứ cấp theo từng ứng dụng.

Việc triển khai Nghị định số 209/2026/NĐ-CP cần gắn tiêu chuẩn với từng khâu: nhận diện vật liệu, kiểm soát chất lượng, thống nhất dữ liệu và lựa chọn vật liệu cho công trình. Các bằng chứng về hàm lượng tái chế, LCA, đặc tính môi trường và hồ sơ sản phẩm là cơ sở đối chiếu tiêu chí, kiểm soát chất lượng và hỗ trợ quyết định thiết kế.

Theo định hướng đề xuất, giai đoạn 2026 - 2027 tập trung rà soát tiêu chuẩn, thống nhất hồ sơ và lựa chọn vật liệu, công trình thí điểm; giai đoạn 2027 - 2028 thử nghiệm, xây dựng dữ liệu LCA/EPD và ghi nhận chi phí, tác động; giai đoạn 2029 - 2030 đánh giá lợi ích, cập nhật hướng dẫn và mở rộng cơ sở dữ liệu dùng chung.

Tiêu chuẩn hóa vật liệu xanh cần được triển khai đồng bộ từ chính sách, hệ thống tiêu chuẩn đến kiểm chứng hiệu quả tại công trình. Qua đó, ngành xây dựng có cơ sở đánh giá công năng, tài nguyên và chi phí trong toàn vòng đời, hướng tới tiết kiệm tài nguyên, nâng cao hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Hồng Vân