Từ chèo làng Gòi đến 720.000 bản ghi về liệt sĩ: Dữ liệu số giữ lại ký ức

Chèo làng Gòi lên sóng lúc 8 giờ tối

Làng Gòi có truyền thống hát chèo từ lâu đời. Nhưng như ở nhiều làng quê khác, việc truyền dạy chèo cổ ở đây đang đối mặt nguy cơ gián đoạn. Lớp trẻ trong làng không biết tích chèo, không thuộc làn điệu. Câu lạc bộ dân ca của xã có người hát nhưng gần như không có khán giả ngoài phạm vi làng: hát xong là hết, không ai nghe, không ai học. Nghề hát truyền miệng có nguy cơ đứt mạch theo tuổi tác của những người còn biết hát.

Năm 2018, ông Lâm Tới, tên thật là Nguyễn Đình Tới, lập câu lạc bộ để dạy hát cho anh chị em và các cháu nhỏ trong làng, từ cách lấy hơi, nhả chữ đến phách, nhịp. Song song với đó, ông mở tài khoản Facebook, lập kênh TikTok mang tên "Lâm Tới yêu chèo", sắm một bộ micro và phát trực tiếp hát chèo, kể tích chèo cổ đều đặn mỗi tối lúc 20 giờ.

Khung giờ ấy được chọn có chủ ý: sau bữa cơm tối, khi người trong làng và cả những người con xa quê đều đã rảnh. Cách tiếp cận của ông cũng đáng chú ý: kể chuyện trước, dạy hát sau, để lớp trẻ nghe được mà không thấy xa lạ. "Muốn thế hệ trẻ tiếp thu được chèo thì trước tiên ta cần gần gũi với các cháu, kể cho các cháu nghe những câu chuyện, tích chèo cổ", ông chia sẻ.

Kết quả không phải là những con số khổng lồ: hơn 3.000 lượt theo dõi trên Facebook, khoảng 2.000 người theo dõi kênh TikTok. Nhưng với một làn điệu chèo cổ của một làng quê, đó là một lớp khán giả thường xuyên mà trước đây không thể có. Câu lạc bộ hoạt động liên tục nhiều năm, tham gia các cuộc thi cấp tỉnh và cấp quốc gia; đã có những học viên trẻ theo học và hát được.

Chi phí thiết bị ban đầu có thể không lớn, nhưng duy trì kênh, biên soạn nội dung và truyền dạy vẫn đòi hỏi thời gian, công sức của nghệ nhân và cộng đồng. Một bộ micro cùng lịch phát sóng ổn định đã mở thêm kênh tiếp cận khán giả, góp phần hỗ trợ hoạt động truyền dạy chèo tại cộng đồng.

Các cách tiếp cận số hóa chèo, làng cổ và di sản Mỹ Sơn

Số hóa cả một làng, không chỉ một ngôi chùa

Ở làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình, việc giữ gìn di sản được nâng lên một tầm khác. Chùa Keo Hành Thiện là di tích quốc gia đặc biệt, nhưng trước đây chưa có cơ sở dữ liệu nào ghi lại đầy đủ hiện trạng kiến trúc, tư liệu Hán Nôm và ký ức cộng đồng về ngôi chùa cũng như ngôi làng cổ xung quanh.

Từ năm 2023, một nhóm kiến trúc sư, nhà nghiên cứu phối hợp với ban quản lý di tích và chính quyền xã triển khai dự án số hóa. Họ nghiên cứu tư liệu Hán Nôm và lịch sử; khảo sát thực địa để nhận diện giá trị kiến trúc; dựng mô hình ba chiều, bản đồ số và dữ liệu chuẩn hóa; ứng dụng công nghệ thực tế ảo 360 độ, mã QR và thẻ chạm tại các điểm di tích. Đặc biệt, họ số hóa tư liệu Hán Nôm và ghi hình phỏng vấn các cụ cao niên trong làng, những người lưu giữ ký ức sống về làng.

Phạm vi số hóa mở rộng ra cả không gian văn hóa làng Hành Thiện chứ không chỉ ngôi chùa. Trang thông tin điện tử "Làng Hành Thiện" cho phép công chúng tra cứu về chùa Keo, chùa Đĩnh Lan, miếu Tam Giáp và nhà lưu niệm Tổng Bí thư Trường Chinh. Lượng du khách tăng vào các dịp lễ, cuối tuần, mở ra cơ hội phát triển du lịch trải nghiệm nông thôn.

Bài học ở đây là: di sản không dừng ở hàng rào di tích. Số hóa đúng nghĩa là số hóa cả bối cảnh đã sinh ra di sản, bao gồm cảnh quan, con người và ký ức cộng đồng.

Mỹ Sơn: số hóa có chọn lọc

Ở quy mô một di sản văn hóa thế giới, việc số hóa di sản Mỹ Sơn cho thấy cả tiềm năng lẫn giới hạn của công việc này. Di sản có tổng cộng 2.278 hiện vật và 60 phế tích kiến trúc. Trước đó, khoảng năm 2018, trên 1.000 hiện vật thuộc các nhóm tháp G, K, H đã được số hóa với sự hỗ trợ của chuyên gia Ý và Ấn Độ.

Giai đoạn hiện nay, 200 hiện vật tiêu biểu được chọn để số hóa bằng công nghệ quét laser ba chiều. Di sản cũng ứng dụng hệ thống camera trí tuệ nhân tạo giám sát phế tích và hệ thống âm thanh thuyết minh cho du khách tại các nhóm tháp. Nhiệm vụ số hóa tổng thể được gia hạn đến cuối năm 2026 và đang tiến hành.

Cần nói rõ: không phải toàn bộ hiện vật của Mỹ Sơn đã được số hóa. Số hóa di sản là công việc tốn kém, đòi hỏi chuyên môn cao, nên phải lựa chọn ưu tiên. Bản ghi số là tư liệu hỗ trợ nghiên cứu, bảo tồn và phục dựng khi di sản bị hư hại, đồng thời là kênh để công chúng, nhất là giới trẻ, tìm hiểu di sản.

720.000 thông tin liệt sĩ: từ sổ sách đến cơ sở dữ liệu

Nếu chèo và di sản kiến trúc là ký ức văn hóa, thì thông tin về các liệt sĩ là ký ức thiêng liêng của dân tộc. Và đây là lĩnh vực mà thời gian đang là kẻ thù lớn nhất.

Việt Nam hiện còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa tìm thấy và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Thời gian trôi qua, nhân chứng lịch sử ngày càng ít, thông tin mất dần, hài cốt phân hủy.

Một bước tiến quan trọng là đưa hồ sơ liệt sĩ và mộ liệt sĩ, vốn nằm rải rác trong sổ sách, trên bia mộ và trong ký ức, vào một cơ sở dữ liệu số. Theo thông tin được dẫn trong bài, phần mềm quản lý đã tích hợp khoảng 720.000 bản ghi liên quan đến liệt sĩ và mộ liệt sĩ để phục vụ tra cứu. Việc tìm kiếm nhờ đó chuyển từ tra cứu thủ công từng địa phương sang đối sánh dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.

Cần hiểu đúng con số này: 720.000 là số bản ghi thông tin, không phải số hài cốt đã được xác định danh tính.

Ngân hàng gen và cuộc chạy đua với thời gian

Giai đoạn 2021–2025, cả nước đã tìm kiếm, quy tập được gần 7.000 hài cốt liệt sĩ; tiếp nhận 13.404 mẫu hài cốt liệt sĩ và mẫu sinh phẩm thân nhân để phục vụ giám định ADN; xây dựng ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ với gần 60.000 mẫu sinh phẩm. Nhưng trong giai đoạn 2021–2025, xác định được danh tính 103 hài cốt liệt sĩ bằng giám định ADN; trên 2.500 trường hợp khác được xác định bằng phương pháp thực chứng.

Số trường hợp được xác định danh tính bằng ADN trong giai đoạn 2021–2025 cho thấy thách thức còn lớn; không nên coi đây là tỷ lệ xác định danh tính trên toàn bộ số mộ thiếu thông tin. Công nghệ đã làm được phần số hóa dữ liệu, nhưng việc trả lại tên cho từng liệt sĩ vẫn là một chặng đường dài.

Ngày 2/4/2026, tại Thành cổ Quảng Trị, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được phát động. Chiến dịch đặt trọng tâm vào số hóa cơ sở dữ liệu có khả năng kết nối, chia sẻ; ứng dụng bản đồ số để xác định khu vực tìm kiếm; mở rộng giám định ADN và nâng cao năng lực các cơ sở giám định. Lãnh đạo Chính phủ cảnh báo nguy cơ mất cơ hội tìm kiếm nếu không hành động khẩn trương, quyết liệt và có cách làm khoa học, tỉ mỉ, công phu, kiên trì.

Ở Đồng Nai, cuộc chạy đua ấy hiện ra rất cụ thể. Trên địa bàn có hơn 7.700 mộ liệt sĩ chưa có thông tin hoặc chỉ có một phần thông tin. Địa phương thành lập 11 tổ lấy mẫu, số hóa hài cốt và một tổ vận chuyển, bàn giao mẫu; lấy mẫu ADN tại 12 nghĩa trang liệt sĩ; số hóa đồng bộ thông tin và hình ảnh để tạo hồ sơ điện tử cho từng phần mộ, rồi hoàn trả hài cốt về vị trí ban đầu. Các lực lượng làm việc theo ca, kíp, cả ngày thứ Bảy.

Theo số liệu địa phương được bài viết dẫn lại, lực lượng chức năng đã tiếp cận hơn 2.300 phần mộ; hơn 1.250 phần mộ được xác định đủ điều kiện lấy mẫu, trong khi hơn 1.100 phần mộ không đủ điều kiện do tình trạng hài cốt. Đây là con số khắc nghiệt nhất: dữ liệu gốc đang tự mất đi theo thời gian, và mỗi năm chậm trễ là thêm nhiều cơ hội vĩnh viễn khép lại.

2,7 triệu trang tài liệu chiến trường

Việc tìm kiếm liệt sĩ còn được hỗ trợ bởi hợp tác quốc tế. Một nhóm nghiên cứu phối hợp giữa các nhà khoa học Việt Nam và một trung tâm lưu trữ của Hoa Kỳ đã số hóa hơn 2,7 triệu trang tài liệu chiến trường, gồm nhật ký, thư từ, sơ đồ đơn vị và tài liệu quân sự.

Họ chồng ghép bản đồ quân sự thời chiến với ảnh vệ tinh và bản đồ hiện đại để phục dựng vị trí hoạt động của các đơn vị, làm căn cứ khoanh vùng tìm kiếm. Đã có trường hợp xác định danh tính thành công sau 53 năm nhờ kết hợp tư liệu số hóa với giám định ADN.

"Nhiều người nghĩ chiến tranh đã kết thúc từ lâu, nhưng với chúng tôi, mỗi bộ hồ sơ vẫn còn chứa rất nhiều thông tin chưa được giải mã", một chuyên gia của nhóm chia sẻ.

Vẽ lại gương mặt từ trí nhớ

Có những gia đình liệt sĩ không còn bất kỳ tấm ảnh nào của người đã hy sinh; bàn thờ để trống suốt hàng chục năm. Một nhóm tình nguyện ở Thành phố Hồ Chí Minh đã tìm cách lấp khoảng trống ấy bằng công nghệ.

Nhóm liên hệ với gia đình, ghi lại mọi đặc điểm người thân còn nhớ về khuôn mặt, mái tóc, vóc dáng; phác họa rồi phục dựng bằng công nghệ; gửi bản dựng cho gia đình xem và chỉnh sửa theo góp ý. Sau khi gia đình góp ý và đồng thuận, bản phục dựng được in thành di ảnh tưởng niệm. Cần phân biệt đây là hình ảnh tái hiện theo ký ức, không phải ảnh tư liệu xác thực của liệt sĩ. Có trường hợp không có ảnh gốc nào để đối chiếu, quy trình mất gần nửa tháng.

Trong 5 năm kể từ năm 2021, nhóm đã phục dựng hơn 10.000 bức ảnh; 150 di ảnh đã được trao tại Thành phố Hồ Chí Minh; gần 1.000 bức đang được phục dựng. "Bao nhiêu năm không có di ảnh để thờ, giờ có một bức ảnh đặt lên bàn thờ", trưởng nhóm chia sẻ.

Sơ đồ số cho nghĩa trang làng

Ở xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã đã làm một việc nhỏ mà ý nghĩa. Trước đây, thân nhân và người đến viếng nghĩa trang liệt sĩ phải dò tìm từng hàng mộ; thông tin về liệt sĩ nằm rải rác trong hồ sơ giấy.

Hội dành hơn hai tháng rà soát hồ sơ, kiểm chứng từng thông tin: họ tên, năm sinh, quê quán, đơn vị chiến đấu. Sau đó nhập dữ liệu, thiết kế sơ đồ số của nghĩa trang và tạo hệ thống mã QR công khai thông tin. Người đến viếng chỉ cần quét mã bằng điện thoại là tra được vị trí phần mộ, sơ đồ nghĩa trang và thông tin chi tiết từng liệt sĩ. Mục tiêu, theo lời lãnh đạo Hội, là "lưu giữ ký ức về những người đã ngã xuống bằng công nghệ, để hành trình tri ân được nối dài qua nhiều thế hệ".

Để những sáng kiến nhỏ không đứng riêng lẻ

Nhìn tổng thể, những câu chuyện trên đều xuất phát từ sáng kiến riêng của một người, một nhóm, một địa phương. Đó là sức mạnh, nhưng cũng là điểm yếu. Kênh chèo của một nghệ nhân có thể dừng lại khi người nghệ nhân không còn sức. Sơ đồ số của một nghĩa trang xã, nếu không được kết nối với cơ sở dữ liệu chung, sẽ chỉ phục vụ được người đến viếng tại chỗ. Những bức ảnh phục dựng, những tư liệu Hán Nôm được số hóa, những đoạn phỏng vấn các cụ cao niên, nếu không được lưu trữ theo chuẩn và ở nơi an toàn, có thể thất lạc khi một trang web ngừng hoạt động.

Vì vậy, bên cạnh khuyến khích sáng kiến của cộng đồng, cần có chuẩn dữ liệu chung cho số hóa di sản và thông tin liệt sĩ, có nơi lưu trữ lâu dài, và có cơ chế để những dữ liệu do cộng đồng tạo ra được kết nối vào các cơ sở dữ liệu quốc gia. Khi đó, mỗi sáng kiến nhỏ có cơ hội đóng góp vào hệ thống tư liệu và ký ức chung.

Những điều rút ra

Từ chèo làng Gòi đến cơ sở dữ liệu liệt sĩ, có thể rút ra mấy điều.

Thứ nhất, công nghệ số là công cụ bảo tồn hiệu quả với chi phí có thể rất thấp. Một bộ micro, một tài khoản mạng xã hội, một hệ thống mã QR có thể giữ lại và lan tỏa những giá trị mà trước đây chỉ sống trong ký ức của một nhóm người.

Thứ hai, có những dữ liệu có "hạn sử dụng". Làn điệu chèo mất theo người nghệ nhân cuối cùng; nhân chứng lịch sử ra đi; hài cốt phân hủy. Số hóa trong những trường hợp này không thể chờ, vì cơ hội mất đi là mất vĩnh viễn.

Thứ ba, số hóa chỉ là bước đầu. Khoảng 720.000 bản ghi phục vụ tra cứu và 103 trường hợp xác định danh tính bằng ADN giai đoạn 2021–2025 là hai chỉ số ở các công đoạn khác nhau, không thể so sánh trực tiếp như một tỷ lệ hoàn thành. Cần trung thực với những con số này để thấy phần việc còn lại lớn đến đâu và đầu tư đúng chỗ.

Thứ tư, cộng đồng là lực lượng quan trọng. Một nghệ nhân làng, một hội phụ nữ xã, một nhóm tình nguyện viên, cùng với Nhà nước và các nhà khoa học, mỗi người góp một phần vào việc giữ lại ký ức chung.

Chuyển đổi số thường được nói đến với những từ như tốc độ, hiệu quả, năng suất. Nhưng những câu chuyện này nhắc rằng chuyển đổi số còn có một nhiệm vụ lặng lẽ hơn: giữ lại cho thế hệ sau những gì đáng nhớ, trước khi quá muộn.

Bùi Linh