Phát triển công nghệ chiến lược, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong ngành Công Thương

Kế hoạch được xây dựng nhằm cụ thể hóa Kế hoạch tổng thể quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, Chiến lược khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngành Công Thương đến năm 2030, các chương trình chuyên ngành đã được phê duyệt và nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược được giao cho Bộ Công Thương.

Theo Kế hoạch, giai đoạn 2026 - 2030 đặt ra yêu cầu chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng của ngành Công Thương theo hướng dựa nhiều hơn vào năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ, tái cấu trúc chuỗi cung ứng, chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải và các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn bền vững ngày càng gia tăng, việc nâng cao năng lực nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ công nghệ có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của toàn ngành.

Kế hoạch xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực trực tiếp để nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng, năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của ngành Công Thương. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, là chủ thể xác định nhu cầu, cùng đầu tư, tiếp nhận và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nhà nước thực hiện vai trò kiến tạo, đặt hàng, hỗ trợ hạ tầng và chia sẻ rủi ro hợp lý; các viện nghiên cứu, trường đại học là chủ thể nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao tri thức.

Một trong những quan điểm xuyên suốt là tập trung nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm cho công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược và các công nghệ tạo chuyển biến nhanh về năng suất, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp. Hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được tổ chức theo chuỗi từ bài toán, công nghệ, sản phẩm, tiêu chuẩn, sở hữu trí tuệ đến thị trường, lấy khả năng làm chủ công nghệ, ứng dụng, thương mại hóa và tác động thực tiễn làm thước đo chủ yếu.

Mục tiêu tổng quát đến năm 2030 là đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực quan trọng phát triển ngành Công Thương, tập trung vào ba trụ cột: nâng cấp nền sản xuất và chuỗi giá trị công nghiệp; bảo đảm an ninh năng lượng, sử dụng hiệu quả tài nguyên và chuyển dịch xanh; hiện đại hóa thương mại, logistics và quản trị chuỗi cung ứng trên nền tảng số.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Kế hoạch đặt ra một số chỉ tiêu cụ thể. Về năng suất và tăng trưởng, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo góp phần duy trì tốc độ tăng năng suất lao động công nghiệp bình quân 7,5%/năm; nâng đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng công nghiệp lên khoảng 55%.

Về phát triển công nghệ chiến lược, tổ chức danh mục nhiệm vụ thống nhất theo ba bài toán lớn và 22 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược được giao Bộ Công Thương tại Quyết định số 808/QĐ-TTg. Các sản phẩm được lựa chọn triển khai phải có lộ trình công nghệ, doanh nghiệp dẫn dắt hoặc địa chỉ tiếp nhận, yêu cầu về tiêu chuẩn, sở hữu trí tuệ, dữ liệu và kế hoạch nguồn lực. Đồng thời, hướng tới hình thành một số nguyên mẫu, dây chuyền thử nghiệm quy mô pilot/bán công nghiệp và mô hình trình diễn có khả năng mở rộng, chuyển giao, thương mại hóa.

Bộ Công Thương thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ giai đoạn 2026 - 2030.

Đối với doanh nghiệp, Kế hoạch đặt mục tiêu hỗ trợ tối thiểu 200 doanh nghiệp ứng dụng công nghệ tiên tiến; tăng tỷ lệ nhiệm vụ ứng dụng có doanh nghiệp tham gia từ khâu đặt hàng đến tiếp nhận kết quả.

Về hiệu quả nghiên cứu và thương mại hóa, tối thiểu 50% kết quả nghiên cứu có khả năng chuyển giao; tối thiểu 30% kết quả được chuyển giao hoặc thương mại hóa; tối thiểu 20% kết quả nghiên cứu phù hợp được đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Trong lĩnh vực chuyển đổi số và sản xuất thông minh, Kế hoạch đặt mục tiêu đào tạo tối thiểu 1.000 lượt doanh nghiệp và 100 chuyên gia tư vấn; đánh giá mức độ sẵn sàng cho tối thiểu 500 doanh nghiệp và hỗ trợ triển khai giải pháp cho tối thiểu 200 doanh nghiệp theo Quyết định số 2708/QĐ-BCT Ban hành Chương trình hỗ trợ, thúc đẩy sản xuất thông minh, chuyển đổi số trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại giai đoạn đến năm 2035.

Đồng thời, phát triển các công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, năng lượng mới, lưu trữ năng lượng, nhiên liệu phát thải thấp, thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS), sản xuất sạch hơn, kinh tế tuần hoàn, quản lý carbon, truy xuất nguồn gốc và hộ chiếu số sản phẩm.

Về tiềm lực nghiên cứu, Kế hoạch hướng tới nâng cao năng lực hệ thống tổ chức khoa học và công nghệ; hình thành các phòng thí nghiệm, cơ sở thử nghiệm chuyên ngành có năng lực hiện đại, đạt tiêu chuẩn ISO/IEC 17025. Tỷ lệ cán bộ nghiên cứu có trình độ sau đại học đạt tối thiểu 50%, trong đó tỷ lệ tiến sĩ trên 10%.

Đáng chú ý, 100% nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được quản lý, theo dõi toàn trình trên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; cập nhật đầy đủ vòng đời nhiệm vụ, thực hiện đánh giá giữa kỳ, đánh giá tác động và gắn kết quả với phân bổ nguồn lực.

Để đạt được các mục tiêu đề ra, Kế hoạch xác định những định hướng nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ưu tiên phục vụ phát triển ngành Công Thương.

Trước hết là nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ công tác tham mưu, xây dựng và hoàn thiện chính sách, pháp luật. Các nhiệm vụ tập trung cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng, rà soát, điều chỉnh chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, đề án và cơ chế, chính sách trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương.

Cùng với đó là phát triển và làm chủ công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược; nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ trong các ngành, lĩnh vực ưu tiên. Các lĩnh vực được chú trọng gồm cơ khí chế tạo, điện - điện tử, công nghiệp hỗ trợ, dệt may, da - giày, công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp sinh học, hóa chất, công nghiệp vật liệu, công nghiệp hóa dược, khai thác và chế biến khoáng sản, luyện kim, công nghiệp môi trường, thương mại, logistics và chuỗi cung ứng.

Đối với công nghiệp vật liệu, Kế hoạch tập trung phát triển, làm chủ công nghệ và hình thành chuỗi sản phẩm thuộc sáu nhóm vật liệu ưu tiên, gồm vật liệu kim loại và hợp kim đặc chủng; vật liệu từ đất hiếm và kim loại chiến lược; vật liệu năng lượng; polyme, composite và vật liệu nano-carbon; hóa chất tinh khiết, hóa chất điện tử - bán dẫn; vật liệu xanh và vật liệu tuần hoàn.

Trong lĩnh vực khai thác, chế biến khoáng sản và luyện kim, ưu tiên đổi mới công nghệ, thiết bị theo hướng cơ giới hóa, tự động hóa, thông minh hóa; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bản sao số và cảm biến trong thiết kế, điều hành mỏ, quản trị tài nguyên, an toàn lao động và bảo vệ môi trường. Đồng thời, tập trung làm chủ chuỗi công nghệ từ tuyển, làm giàu đến thủy luyện, chiết tách, phân chia, tinh luyện và chế biến sâu, tạo sản phẩm có giá trị gia tăng cao phục vụ công nghiệp bán dẫn, vật liệu pin, năng lượng mới và các ngành công nghiệp nền tảng.

Về sản xuất thông minh, chuyển đổi số và thương mại số, Kế hoạch yêu cầu triển khai đầy đủ các nhiệm vụ tại Quyết định số 2708/QĐ-BCT, bao gồm xây dựng bộ chỉ số sẵn sàng, khung kiến trúc chuyển đổi số công nghiệp, kiến trúc nhà máy thông minh, kiến trúc thương mại số, tiêu chuẩn kỹ thuật, chương trình đào tạo và mạng lưới chuyên gia.

Việc phát triển, ứng dụng các nền tảng Make in Viet Nam cho dữ liệu công nghiệp, trí tuệ nhân tạo, bản sao số, quản lý năng lượng, bảo trì dự báo, điều hành chuỗi cung ứng, logistics và truy xuất nguồn gốc cũng được chú trọng. Các giải pháp phải được kiểm chứng hiệu quả thông qua những chỉ tiêu về năng suất, chất lượng, thời gian, năng lượng, phát thải và chi phí.

Đối với chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn, các nhiệm vụ ưu tiên tập trung vào công nghệ năng lượng mới, lưu trữ năng lượng, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, điện tử công suất, vật liệu xanh, nhiên liệu phát thải thấp, CCUS và thu hồi nhiệt trong các ngành phát thải lớn. Đồng thời, phát triển công nghệ sản xuất sạch hơn, tuần hoàn nguyên liệu, nước và năng lượng; tận dụng phụ phẩm, sinh khối và chất thải công nghiệp.

Kế hoạch cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm, nhân lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; tăng cường hợp tác quốc tế theo hướng cùng nghiên cứu, cùng phát triển công nghệ, chuyển giao thực chất, gắn với đào tạo nhân lực, nội địa hóa và mở rộng thị trường. Công tác truyền thông chính sách, phổ biến tri thức và phát triển văn hóa đổi mới sáng tạo được xác định là một trong những nhiệm vụ cần triển khai.

Hà My