VEFTA và yêu cầu tái cấu trúc chuỗi cung ứng: Cơ hội nâng tầm vị thế doanh nghiệp Việt Nam trong không gian kinh tế châu Âu

author 13:45 16/11/2026

(VietQ.vn) -

Việc ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (VEFTA) ngày 18/10/2026 mở ra một chương mới trong quan hệ kinh tế, thương mại giữa Việt Nam với Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Không chỉ tạo thêm dư địa tiếp cận thị trường có sức mua và trình độ phát triển cao, hiệp định còn đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện đối với doanh nghiệp Việt Nam trong tổ chức sản xuất, quản trị nguồn cung, kiểm soát xuất xứ, chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng chịu tác động của địa chính trị, chủ nghĩa bảo hộ và các tiêu chuẩn xanh, lợi thế cạnh tranh không còn được quyết định chủ yếu bởi giá thành hay năng lực gia công, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng minh bạch hóa toàn bộ chuỗi giá trị.

Bài viết phân tích cơ hội, thách thức từ VEFTA, đồng thời đề xuất định hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng và một số giải pháp chính sách nhằm giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động chuyển hóa cam kết hội nhập thành năng lực cạnh tranh thực chất, gia tăng giá trị nội địa và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất, thương mại toàn cầu.

1. VEFTA - Dấu mốc mới trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang trải qua những điều chỉnh sâu sắc, từ tái định hình các trung tâm sản xuất, dịch chuyển dòng vốn đầu tư đến gia tăng các rào cản kỹ thuật và yêu cầu phát triển bền vững, việc mở rộng mạng lưới đối tác thương mại có ý nghĩa ngày càng quan trọng đối với mỗi nền kinh tế. Đối với Việt Nam, một quốc gia có độ mở kinh tế lớn và hoạt động xuất khẩu giữ vai trò quan trọng trong tăng trưởng, khả năng đa dạng hóa thị trường, nâng cao chất lượng hội nhập và giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào một số đối tác truyền thống đang trở thành yêu cầu chiến lược.

Trong dòng chảy đó, việc Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) ngày 18/10/2026 tại Hà Nội là một dấu mốc đáng chú ý. Hiệp định được ký kết dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, với đại diện Việt Nam là Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cùng đại diện bốn quốc gia thành viên EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Đây là kết quả của tiến trình đàm phán được khởi động từ năm 2012, trải qua nhiều giai đoạn và được tái khởi động trong năm 2025 trước khi hoàn tất đàm phán vào tháng 7/2026 [1], [2].

VEFTA có phạm vi cam kết tương đối toàn diện, bao gồm thương mại hàng hóa và dịch vụ, quy tắc xuất xứ, các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS), hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT), đầu tư, sở hữu trí tuệ, phòng vệ thương mại, mua sắm chính phủ, cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa, thương mại và phát triển bền vững, cùng các nội dung hợp tác, nâng cao năng lực [1].

Điều đáng chú ý là EFTA tuy không phải một thị trường có quy mô dân số lớn như Liên minh châu Âu (EU), nhưng lại tập hợp những nền kinh tế có trình độ phát triển cao, năng lực tài chính, công nghệ và sức mua đáng kể. Mỗi quốc gia thành viên có thế mạnh riêng: Thụy Sĩ nổi bật về tài chính, dược phẩm, công nghệ chính xác và sản xuất có giá trị gia tăng cao; Na Uy có thế mạnh về năng lượng, hàng hải, thủy sản và công nghệ môi trường; Iceland có kinh nghiệm về khai thác, chế biến thủy sản, năng lượng địa nhiệt; Liechtenstein có vị thế trong các ngành công nghiệp chuyên sâu, cơ khí chính xác và dịch vụ tài chính.

Theo số liệu được EFTA công bố, tổng kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và khối này đạt khoảng 4,8 tỷ euro trong năm 2025, trong đó Việt Nam xuất siêu khoảng 2,5 tỷ euro. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang EFTA bao gồm máy móc, thiết bị điện, giày dép và hàng dệt may; trong khi hàng nhập khẩu từ khối này có máy móc điện, thủy sản, dược phẩm và thiết bị cơ khí [1].

Những con số trên cho thấy quan hệ thương mại Việt Nam – EFTA đã có nền tảng nhất định, song dư địa hợp tác vẫn còn lớn. VEFTA được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực để mở rộng quy mô thương mại, đa dạng hóa cơ cấu hàng hóa, thu hút đầu tư chất lượng cao và thúc đẩy hợp tác công nghệ.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng bản chất của hiệp định. Tại thời điểm tháng 11/2026, VEFTA đã được ký kết nhưng chưa chính thức có hiệu lực, còn phụ thuộc vào các thủ tục phê chuẩn, chấp thuận theo quy định của các bên. Theo điều khoản về hiệu lực, hiệp định sẽ có hiệu lực vào ngày đầu tiên của tháng thứ ba sau khi Việt Nam và ít nhất một quốc gia EFTA hoàn tất việc gửi văn kiện phê chuẩn, chấp thuận hoặc thông qua theo quy định [3].

Vì vậy, giai đoạn hiện nay không đơn thuần là thời gian chờ đợi chính sách, mà cần được xem là khoảng chuẩn bị có ý nghĩa quyết định đối với cộng đồng doanh nghiệp. Những doanh nghiệp sớm nghiên cứu cam kết, rà soát quy trình sản xuất, điều chỉnh nguồn nguyên liệu và chuẩn hóa hệ thống quản trị sẽ có lợi thế rõ rệt khi hiệp định chính thức được triển khai.

Quan trọng hơn, VEFTA không chỉ mở thêm một cánh cửa thị trường mà còn đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy phát triển: từ xuất khẩu dựa trên lợi thế chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, tính minh bạch, công nghệ và trách nhiệm trong toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm.

2. Từ ưu đãi thuế quan đến cuộc cạnh tranh bằng tiêu chuẩn và chất lượng

Trong nhiều năm, việc tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) thường được doanh nghiệp nhìn nhận trước hết qua khả năng giảm thuế nhập khẩu, qua đó mở rộng biên lợi nhuận và tăng sức cạnh tranh về giá. Đây là lợi ích trực tiếp, nhưng trong bối cảnh các FTA thế hệ mới, cách tiếp cận này đã không còn đầy đủ.

VEFTA cho thấy một thực tế ngày càng rõ nét: ưu đãi thuế quan chỉ phát huy giá trị khi hàng hóa đáp ứng được những điều kiện đi kèm. Một sản phẩm có thể được hưởng mức thuế ưu đãi theo cam kết nhưng vẫn khó tiếp cận thị trường nếu không đáp ứng quy định về xuất xứ, an toàn sản phẩm, chất lượng, môi trường, lao động và các yêu cầu quản trị của nhà nhập khẩu.

Đối với bốn quốc gia EFTA, đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý. Người tiêu dùng tại các thị trường có thu nhập cao thường quan tâm không chỉ đến công năng, mẫu mã và giá cả, mà còn chú trọng nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, mức độ an toàn, tác động môi trường và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Các nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ và đối tác phân phối cũng ngày càng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ đối với nhà cung ứng.

Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển từ tư duy đáp ứng yêu cầu của từng đơn hàng sang xây dựng năng lực tuân thủ mang tính hệ thống. Chất lượng không thể chỉ được kiểm tra ở khâu thành phẩm; tính bền vững không thể chỉ được thể hiện bằng một chứng nhận; nguồn gốc xuất xứ cũng không thể chỉ được hoàn thiện khi hàng hóa chuẩn bị xuất khẩu. Tất cả phải được kiểm soát xuyên suốt từ đầu vào, sản xuất, lưu kho, vận chuyển đến phân phối.

Một trong những vấn đề cần quan tâm là quy tắc xuất xứ. Đối với những ngành có mức độ phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu như dệt may, da giày, điện tử, cơ khí và chế biến thực phẩm, việc xác định nguồn gốc hàng hóa có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hưởng ưu đãi thuế quan.

Trong trường hợp doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu từ các thị trường ngoài phạm vi được phép cộng gộp xuất xứ, sau đó thực hiện gia công tại Việt Nam, sản phẩm không mặc nhiên được coi là có xuất xứ Việt Nam theo quy định của VEFTA. Do đó, doanh nghiệp phải nghiên cứu cụ thể tiêu chí xuất xứ áp dụng cho từng nhóm hàng, từ chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực đến công đoạn gia công, chế biến cụ thể.

Cơ chế cộng gộp xuất xứ trong hiệp định có thể tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu từ các bên tham gia theo phạm vi và điều kiện được quy định. Tuy nhiên, đây không phải cơ chế cộng gộp không giới hạn đối với mọi nguồn nguyên liệu từ EU, ASEAN hay các nước thứ ba. Việc xác định tính hợp lệ phải căn cứ vào quy tắc xuất xứ, phụ lục và điều kiện chứng từ tương ứng [4].

Bởi vậy, doanh nghiệp cần thay đổi cách tổ chức mua sắm nguyên liệu. Thay vì lựa chọn nhà cung ứng chỉ dựa trên giá thành, cần tính toán đồng thời chi phí, chất lượng, tính ổn định, khả năng chứng minh xuất xứ và mức độ phù hợp với tiêu chuẩn thị trường đích.
Cùng với xuất xứ, hàng rào kỹ thuật và các biện pháp SPS cũng là những yêu cầu có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xuất khẩu. Đối với nông sản, thực phẩm và thủy sản, các vấn đề như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kháng sinh, kim loại nặng, chất phụ gia, vi sinh vật, điều kiện bảo quản và ghi nhãn cần được kiểm soát chặt chẽ. Đối với dệt may, da giày, hóa chất và hàng công nghiệp, việc quản lý hóa chất, vật liệu, độ an toàn và các thông số kỹ thuật phải được thực hiện theo yêu cầu của từng sản phẩm, thị trường và khách hàng.

Thực tiễn từ EVFTA và CPTPP đã cho thấy, lợi ích từ việc cắt giảm thuế quan không tự động chuyển hóa thành kim ngạch xuất khẩu nếu doanh nghiệp thiếu năng lực đáp ứng các điều kiện phi thuế quan. VEFTA tiếp tục đặt ra bài toán tương tự, nhưng ở những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng, tính ổn định và sự minh bạch.

Nhìn rộng hơn, tiêu chuẩn không nên được coi là rào cản đơn thuần. Nếu biết chuyển hóa thành năng lực nội tại, đó chính là công cụ giúp doanh nghiệp nâng cấp sản xuất, giảm sai lỗi, hạn chế rủi ro và xây dựng uy tín. Khi đã hình thành được quy trình quản trị chất lượng theo chuẩn mực cao, doanh nghiệp không chỉ phục vụ riêng bốn thị trường EFTA mà còn có thêm lợi thế khi tiếp cận những thị trường phát triển khác.

3. Tái cấu trúc chuỗi cung ứng - Điều kiện để doanh nghiệp tận dụng thực chất VEFTA

Chuỗi cung ứng đang trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế toàn cầu. Những biến động về địa chính trị, xung đột thương mại, chi phí vận tải, giá năng lượng và sự gián đoạn nguồn cung trong những năm gần đây cho thấy mô hình phụ thuộc quá lớn vào một số nhà cung cấp hoặc một thị trường nguyên liệu tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, VEFTA tạo ra động lực để nhìn nhận lại toàn bộ cấu trúc chuỗi cung ứng, từ lựa chọn nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất, quản trị tồn kho đến phân phối và xây dựng quan hệ với khách hàng quốc tế.

Trước hết, cần tăng cường năng lực chủ động về nguyên liệu. Một trong những hạn chế của nhiều ngành xuất khẩu là tỷ lệ nội địa hóa chưa cao, trong khi nguồn cung đầu vào còn phụ thuộc vào các thị trường bên ngoài. Điều này không chỉ làm tăng rủi ro khi thị trường nguyên liệu biến động mà còn gây khó khăn cho việc đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Với ngành dệt may và da giày, việc phát triển công nghiệp nguyên phụ liệu, vải, sợi, da thuộc, vật liệu kỹ thuật và các sản phẩm hỗ trợ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Với ngành điện tử và cơ khí, cần mở rộng năng lực sản xuất linh kiện, vật tư, khuôn mẫu, thiết bị phụ trợ và các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn. Trong lĩnh vực nông nghiệp, cần xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, quản lý mã số vùng trồng, vùng nuôi và chuẩn hóa quy trình canh tác, thu hoạch, bảo quản.

Tuy nhiên, nội địa hóa không đồng nghĩa với việc phải thay thế toàn bộ nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Một chuỗi cung ứng hiệu quả cần được tổ chức trên cơ sở kết hợp hợp lý giữa nguồn cung trong nước, đối tác khu vực và các nhà cung ứng quốc tế có chất lượng, bảo đảm khả năng truy xuất và đáp ứng tiêu chí xuất xứ. Mục tiêu là nâng cao tính chủ động, giảm rủi ro tập trung và tối ưu hóa tổng chi phí của chuỗi giá trị.

Thứ hai, doanh nghiệp cần đa dạng hóa nhà cung ứng và xây dựng phương án dự phòng. Việc phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất có thể giúp tiết kiệm chi phí trong điều kiện bình thường, nhưng lại khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương khi xảy ra biến động. Một chiến lược mua hàng bền vững cần có nhiều cấp độ nhà cung cấp, đánh giá định kỳ về năng lực tài chính, chất lượng, thời gian giao hàng, điều kiện lao động và trách nhiệm môi trường.

Thứ ba, cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp xuất khẩu với các cơ sở sản xuất trong nước. Nếu mỗi doanh nghiệp chỉ tập trung giải quyết đơn hàng của riêng mình, khó hình thành được chuỗi giá trị có quy mô và sức cạnh tranh cao. Việc kết nối giữa doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, hợp tác xã, vùng nguyên liệu, đơn vị logistics và tổ chức chứng nhận sẽ giúp phân bổ hợp lý nguồn lực, nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng và giảm chi phí trung gian.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần chuyển từ mô hình sản xuất theo đơn hàng ngắn hạn sang xây dựng quan hệ hợp tác dài hạn với các nhà nhập khẩu. Những thị trường như Thụy Sĩ, Na Uy hay Iceland thường có yêu cầu cao về sự ổn định của nguồn hàng, chất lượng đồng nhất và khả năng đáp ứng cam kết. Vì vậy, uy tín của nhà cung cấp được hình thành qua nhiều chu kỳ giao dịch, không chỉ bằng một lô hàng đạt chuẩn.

Một nội dung khác không thể bỏ qua là nâng cao năng lực logistics. Chi phí vận chuyển quốc tế, thời gian giao hàng, bảo quản và kiểm soát chất lượng trong quá trình vận tải có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả xuất khẩu, nhất là đối với nông sản và thủy sản. Doanh nghiệp cần quan tâm đến hệ thống kho lạnh, vận tải đa phương thức, quản trị tồn kho, bảo hiểm hàng hóa và khả năng phối hợp với các nhà cung cấp dịch vụ logistics quốc tế. Như vậy, tái cấu trúc chuỗi cung ứng không phải là hoạt động riêng lẻ của bộ phận mua hàng hay xuất nhập khẩu, mà phải trở thành một chiến lược quản trị tổng thể, gắn với mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu của doanh nghiệp.

4. Chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc: Xây dựng nền tảng minh bạch cho thương mại quốc tế

Nếu tái cấu trúc chuỗi cung ứng là điều kiện để doanh nghiệp nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, thì chuyển đổi số chính là công cụ giúp kiểm soát và minh  bạch hóa quá trình đó.

Trong môi trường thương mại hiện đại, dữ liệu đang trở thành một loại tài sản quan trọng. Khả năng chứng minh sản phẩm được tạo ra từ đâu, bằng nguyên liệu nào, qua những công đoạn gì, đáp ứng các tiêu chuẩn nào và được vận chuyển ra sao ngày càng có ý nghĩa đối với nhà nhập khẩu, cơ quan quản lý và người tiêu dùng.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, việc lưu trữ hồ sơ thủ công, phân tán dữ liệu ở nhiều bộ phận và thiếu khả năng kết nối giữa nhà cung ứng với nhà sản xuất sẽ gây khó khăn khi phải giải trình về nguồn gốc, chất lượng hoặc quy trình sản xuất. Những hạn chế này có thể làm tăng chi phí kiểm tra, kéo dài thời gian thông quan và giảm mức độ tin cậy của đối tác.

Do đó, doanh nghiệp cần từng bước xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu xuyên suốt chuỗi cung ứng. Các giải pháp như hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), quản trị chuỗi cung ứng (SCM), quản lý quan hệ khách hàng (CRM), hệ thống quản lý chất lượng và nền tảng truy xuất nguồn gốc có thể được tích hợp nhằm tạo lập cơ sở dữ liệu thống nhất.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, dữ liệu cần được hình thành ngay từ vùng trồng, vùng nuôi, ghi nhận giống, vật tư đầu vào, quá trình chăm sóc, thu hoạch, sơ chế và bảo quản. Đối với dệt may, da giày, thông tin về nguồn gốc sợi, vải, da, thuốc nhuộm, hóa chất, vật liệu tái chế và các công đoạn gia công cần được lưu trữ có hệ thống. Đối với hàng điện tử, cơ khí, việc quản lý mã linh kiện, nhà sản xuất, tiêu chuẩn kỹ thuật và quá trình kiểm định cũng đóng vai trò quan trọng.

Công nghệ mã QR, RFID, Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây và blockchain có thể được ứng dụng để nâng cao khả năng theo dõi, đối soát và xác thực dữ liệu. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu đầu vào chính xác, quy trình cập nhật thống nhất và các bên tham gia chuỗi cung ứng có cơ chế chia sẻ thông tin phù hợp.

Doanh nghiệp cũng cần tránh tâm lý chạy theo công nghệ hoặc đầu tư hệ thống quá lớn so với năng lực vận hành. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể bắt đầu từ những giải pháp đơn giản như số hóa hồ sơ nguyên liệu, quản lý chứng từ điện tử, xây dựng cơ sở dữ liệu nhà cung ứng và thiết lập quy trình truy xuất theo từng lô hàng. Sau đó, từng bước mở rộng kết nối giữa các bộ phận và đối tác.

Một vấn đề cần đặc biệt quan tâm là an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu thương mại. Khi kết nối với các nhà nhập khẩu, đối tác logistics và hệ thống phân phối quốc tế, doanh nghiệp phải xác định rõ quyền truy cập, trách nhiệm bảo vệ dữ liệu và phương thức chia sẻ thông tin. Chuyển đổi số không chỉ là số hóa chứng từ, mà còn là nâng cao năng lực quản trị, bảo đảm dữ liệu đáng tin cậy và có thể kiểm chứng.

Về dài hạn, một doanh nghiệp có hệ thống truy xuất minh bạch sẽ có lợi thế lớn hơn trong đàm phán thương mại, xây dựng thương hiệu và tham gia các chuỗi cung ứng có tiêu chuẩn cao. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam phát triển thương mại số, logistics thông minh và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong hoạt động xuất nhập khẩu.

5. Chuyển đổi xanh và ESG: Từ yêu cầu tuân thủ đến lợi thế cạnh tranh dài hạn

Một trong những thay đổi đáng chú ý của thương mại quốc tế là các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG) ngày càng có ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn nhà cung ứng. Nếu trước đây, các tiêu chí này thường được xem là trách nhiệm tự nguyện hoặc hoạt động bổ trợ, thì hiện nay chúng đang dần trở thành một phần quan trọng trong điều kiện tiếp cận thị trường và quan hệ thương mại.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam hướng đến EFTA, chuyển đổi xanh cần được xác định là một nội dung trọng tâm trong chiến lược phát triển. Các nhà nhập khẩu tại những nền kinh tế phát triển thường quan tâm đến mức tiêu thụ năng lượng, phát thải khí nhà kính, sử dụng tài nguyên, xử lý chất thải, hóa chất và điều kiện lao động tại cơ sở sản xuất. Bên cạnh quy định pháp luật của từng quốc gia, doanh nghiệp còn có thể phải đáp ứng bộ quy tắc ứng xử và tiêu chuẩn bền vững riêng của khách hàng.

Cần lưu ý rằng không phải mọi quy định xanh của EU đều tự động áp dụng đồng nhất cho cả bốn quốc gia EFTA. Na Uy và Iceland tham gia Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), có mức độ gắn kết sâu với nhiều quy định của thị trường chung châu Âu; trong khi Thụy Sĩ có khuôn khổ quan hệ song phương riêng với EU. Doanh nghiệp vì vậy phải xác định cụ thể quy định áp dụng tại từng thị trường, từng sản phẩm và từng chuỗi phân phối, thay vì sử dụng một bộ tiêu chí chung cho tất cả.

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU là một ví dụ về xu hướng đưa yếu tố phát thải vào chính sách thương mại. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên mặc định phạm vi áp dụng của CBAM tại EU đồng nghĩa với việc cơ chế này được áp dụng trực tiếp và giống nhau tại toàn bộ thị trường EFTA. Điều cần thiết là chủ động theo dõi quy định có liên quan, đồng thời xây dựng năng lực đo lường, báo cáo và giảm phát thải ngay từ trong nước.

Với ngành dệt may và da giày, các giải pháp chuyển đổi xanh có thể bao gồm sử dụng nguyên liệu tái chế, giảm tiêu hao nước, thay thế hóa chất có nguy cơ cao, cải tiến công nghệ nhuộm, tiết kiệm năng lượng và xử lý nước thải tuần hoàn. Với ngành nông nghiệp và thủy sản, cần phát triển mô hình sản xuất ít phát thải, quản lý tốt tài nguyên đất và nước, giảm thất thoát sau thu hoạch, sử dụng hợp lý vật tư nông nghiệp và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc. Với ngành công nghiệp, việc kiểm toán năng lượng, cải tiến dây chuyền, sử dụng năng lượng tái tạo và tối ưu hóa nguyên vật liệu sẽ góp phần giảm chi phí dài hạn.

Bên cạnh môi trường, trụ cột xã hội của ESG cũng có ý nghĩa quan trọng. Điều kiện lao động, an toàn nghề nghiệp, tiền lương, thời giờ làm việc, bình đẳng và quyền lợi của người lao động là những vấn đề có thể được các nhà nhập khẩu và đối tác quốc tế đưa vào quy trình đánh giá nhà cung cấp. Doanh nghiệp không thể xây dựng hình ảnh sản xuất có trách nhiệm nếu hoạt động thực tế còn tồn tại vi phạm về lao động hoặc thiếu cơ chế giám sát.

Đối với quản trị doanh nghiệp, cần nâng cao tính minh bạch trong hoạt động tài chính, quản lý rủi ro, phòng chống tham nhũng, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm của lãnh đạo. Một hệ thống quản trị tốt không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của đối tác mà còn tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn, thu hút nhà đầu tư và nâng cao hiệu quả vận hành.

Thách thức lớn nhất hiện nay là chi phí chuyển đổi. Đầu tư công nghệ sạch, cải tiến dây chuyền, kiểm toán phát thải, chứng nhận và đào tạo nhân lực có thể tạo áp lực tài chính, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận chuyển đổi xanh dưới góc độ chi phí trước mắt, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ những lợi ích dài hạn về tiết kiệm năng lượng, giảm nguyên liệu đầu vào, hạn chế rủi ro pháp lý và nâng cao uy tín thương hiệu. Nói cách khác, chuyển đổi xanh không nên được thực hiện chỉ để đáp ứng một bộ tiêu chí của thị trường xuất khẩu, mà cần trở thành phương thức tổ chức sản xuất mới, trong đó hiệu quả kinh tế gắn liền với trách nhiệm môi trường và xã hội.

6. Nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị: Không dừng lại ở gia công và xuất khẩu số lượng lớn

Một trong những vấn đề có tính chiến lược đối với nền kinh tế Việt Nam là làm thế nào để chuyển từ vị trí nhà sản xuất, gia công theo đơn đặt hàng sang chủ động tham gia những khâu tạo ra giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong nhiều ngành hàng, doanh nghiệp Việt Nam đã xây dựng được năng lực sản xuất đáng kể, có khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn và tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng cao. Tuy nhiên, ở không ít trường hợp, doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu, thiết kế, công nghệ, thương hiệu và hệ thống phân phối của đối tác nước ngoài. Giá trị thu được vì vậy chưa tương xứng với quy mô sản xuất và kim ngạch xuất khẩu.

VEFTA có thể tạo thêm động lực để doanh nghiệp thay đổi mô hình phát triển. Việc tiếp cận các thị trường có trình độ công nghệ cao và yêu cầu quản trị chặt chẽ không chỉ mang ý nghĩa thương mại, mà còn mở ra cơ hội hợp tác về đầu tư, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm.

Trong ngành nông sản và thực phẩm, thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô, doanh nghiệp cần đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển sản phẩm có thương hiệu, kiểm soát chất lượng và xây dựng hệ thống phân phối ổn định. Cà phê, hồ tiêu, hạt điều, trái cây nhiệt đới và các sản phẩm thủy sản có thể được phát triển theo hướng sản phẩm đặc sản, sản phẩm hữu cơ, sản phẩm chế biến tiện lợi hoặc sản phẩm có câu chuyện nguồn gốc rõ ràng.

Đối với dệt may, da giày, cần từng bước nâng cao năng lực thiết kế, phát triển vật liệu, nghiên cứu sản phẩm và quản trị thương hiệu. Đối với điện tử và cơ khí, cần tăng cường đầu tư nghiên cứu phát triển, làm chủ công nghệ sản xuất linh kiện và tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Một hướng đi khác là phát triển các sản phẩm ngách, đáp ứng nhu cầu chuyên biệt của từng thị trường. Những thị trường như Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein có quy mô dân số không lớn, nhưng có nhóm khách hàng có sức mua cao, coi trọng chất lượng, tính khác biệt và sự tin cậy. Đây có thể là cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam có sản phẩm đặc trưng, chất lượng ổn định và khả năng cung ứng linh hoạt.

Tuy nhiên, việc xây dựng thương hiệu tại thị trường phát triển đòi hỏi thời gian, nguồn lực và chiến lược nhất quán. Doanh nghiệp cần nghiên cứu thị hiếu, lựa chọn phân khúc phù hợp, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, kiểm soát thiết kế bao bì, xây dựng hệ thống phân phối và phát triển dịch vụ hậu mãi. Không thể kỳ vọng thương hiệu Việt Nam được nhận diện rộng rãi chỉ sau một vài đơn hàng xuất khẩu.

Đặc biệt, cần khai thác tốt hơn cơ hội hợp tác đầu tư từ EFTA. Các quốc gia thành viên có thế mạnh về công nghệ, tài chính, năng lượng, dược phẩm, sản xuất chính xác và quản trị bền vững. Việt Nam có thể trở thành điểm đến cho các dự án đầu tư có hàm lượng công nghệ cao, gắn với chuyển giao kỹ năng, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tham gia chuỗi cung ứng khu vực.

Nếu được định hướng tốt, VEFTA không chỉ giúp tăng kim ngạch thương mại mà còn góp phần nâng cấp năng lực sản xuất trong nước, cải thiện chất lượng dòng vốn đầu tư và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại.

7. Doanh nghiệp nhỏ và vừa: Đối tượng cần được hỗ trợ để không đứng ngoài cơ hội hội nhập

Một thách thức đáng quan tâm là khoảng cách về năng lực giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Trong khi các tập đoàn có nguồn lực tài chính, đội ngũ chuyên gia pháp lý, xuất nhập khẩu và hệ thống quản trị tương đối hoàn chỉnh, nhiều SME vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin, chứng nhận, công nghệ và các dịch vụ hỗ trợ thương mại.

Đối với những doanh nghiệp này, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, quản lý phát thải, chứng nhận sản phẩm, kiểm toán chuỗi cung ứng và tuân thủ quy tắc xuất xứ có thể tạo ra chi phí đáng kể. Nếu không được hỗ trợ, nguy cơ các SME bị hạn chế cơ hội tham gia chuỗi cung ứng hoặc chỉ tiếp tục đảm nhận những công đoạn có giá trị thấp là điều cần tính đến.

Bởi vậy, cần nhìn nhận hỗ trợ SME không chỉ là chính sách trợ giúp một nhóm doanh nghiệp, mà còn là giải pháp nâng cao sức mạnh tổng thể của nền kinh tế. Một chuỗi cung ứng không thể bền vững nếu các nhà cung ứng ở những mắt xích phía dưới không đủ năng lực đáp ứng tiêu chuẩn.

Trước hết, cần tăng cường cung cấp thông tin chính thống về nội dung hiệp định, lộ trình thực hiện, cam kết thuế quan, quy tắc xuất xứ và yêu cầu kỹ thuật theo từng ngành hàng. Thông tin cần được trình bày dễ hiểu, có hướng dẫn thực hành, ví dụ cụ thể và cập nhật thường xuyên.

Thứ hai, phát triển các chương trình tư vấn, đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản trị chất lượng, truy xuất nguồn gốc, quản lý năng lượng và thực hiện các tiêu chuẩn môi trường, xã hội. Cần chú trọng mô hình hỗ trợ theo nhóm ngành, cụm liên kết và chuỗi cung ứng để giảm chi phí cho từng doanh nghiệp.

Thứ ba, thúc đẩy các chương trình kết nối doanh nghiệp Việt Nam với nhà nhập khẩu, nhà phân phối và nhà đầu tư EFTA. Hoạt động xúc tiến thương mại cần chuyển từ giới thiệu sản phẩm đơn thuần sang kết nối theo nhu cầu cụ thể, tập trung vào các nhóm hàng có tiềm năng và doanh nghiệp có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn.

Thứ tư, cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ tài chính phù hợp cho đầu tư công nghệ sạch, số hóa quy trình, kiểm toán năng lượng và nâng cấp nhà xưởng. Việc kết nối doanh nghiệp với các quỹ phát triển, tổ chức tín dụng xanh và chương trình hợp tác quốc tế có thể giúp giảm áp lực vốn trong giai đoạn đầu chuyển đổi.

Đặc biệt, cần phát huy vai trò của các hiệp hội ngành hàng, tổ chức tư vấn, cơ sở nghiên cứu và trường đại học trong việc hỗ trợ doanh nghiệp. Đây là những chủ thể có khả năng cung cấp kiến thức chuyên sâu, kết nối chuyên gia và lan tỏa kinh nghiệm thực tiễn.
Một doanh nghiệp nhỏ có thể không đủ nguồn lực để tự xây dựng hệ thống kiểm nghiệm, chứng nhận và truy xuất quy mô lớn, nhưng hoàn toàn có thể tham gia một mạng lưới liên kết để chia sẻ hạ tầng và dịch vụ. Chính sách cần khuyến khích những mô hình như vậy, qua đó tạo điều kiện để nhiều doanh nghiệp cùng nâng cấp năng lực.

8. Hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi: Từ cam kết quốc tế đến năng lực cạnh tranh quốc gia

Hiệu quả của một FTA không chỉ phụ thuộc vào mức độ mở cửa thị trường, mà còn được quyết định bởi năng lực thực thi cam kết, chất lượng môi trường kinh doanh và khả năng hỗ trợ doanh nghiệp của hệ thống thể chế trong nước.

Đối với VEFTA, nhiệm vụ trước mắt là tiếp tục hoàn thiện các thủ tục phê chuẩn, chuẩn bị văn bản triển khai và xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Các hướng dẫn liên quan đến quy tắc xuất xứ, chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục hải quan và phòng vệ thương mại cần được chuẩn bị đồng bộ, bảo đảm tính thống nhất và dễ tiếp cận.

Cơ quan quản lý cần chủ động phổ biến các cam kết theo ngành hàng, thay vì chỉ cung cấp thông tin chung về hiệp định. Một doanh nghiệp thủy sản cần được hướng dẫn khác với doanh nghiệp dệt may; doanh nghiệp xuất khẩu máy móc cũng có những yêu cầu khác doanh nghiệp chế biến thực phẩm. Cách tiếp cận theo từng ngành sẽ giúp thông tin chính sách đi vào thực tiễn và tiết kiệm thời gian tìm hiểu của doanh nghiệp.

Cùng với đó, cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa hải quan, đẩy mạnh cơ chế một cửa và kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý. Việc ứng dụng công nghệ số trong cấp chứng nhận xuất xứ, kiểm tra chuyên ngành, quản lý chất lượng và thông quan có thể giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian giao dịch và tăng tính minh bạch.

Một vấn đề khác là nâng cao năng lực cảnh báo sớm và hỗ trợ pháp lý thương mại. Khi tham gia thị trường có yêu cầu cao, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ bị điều tra, khiếu nại, tranh chấp hợp đồng hoặc áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại. Các cơ quan chức năng cần tăng cường cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo rủi ro và hướng dẫn doanh nghiệp xử lý các tình huống phát sinh.

Về phía doanh nghiệp, cần hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật trong hoạt động thương mại quốc tế. Hợp đồng xuất nhập khẩu phải được rà soát kỹ về điều kiện giao hàng, thanh toán, bảo hiểm, chất lượng, trách nhiệm khi hàng hóa không đáp ứng tiêu chuẩn và cơ chế giải quyết tranh chấp. Sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu và thiết kế sản phẩm cũng cần được bảo vệ từ sớm, tránh những rủi ro có thể ảnh hưởng đến khả năng kinh doanh tại thị trường nước ngoài.

Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa Nhà nước, hiệp hội, doanh nghiệp và các cơ sở nghiên cứu trong xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ hội nhập. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, cung cấp thông tin và bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng; hiệp hội là cầu nối ngành hàng; các cơ sở nghiên cứu cung cấp tri thức và giải pháp công nghệ; còn doanh nghiệp phải là chủ thể chủ động đổi mới và thực thi.

Đặc biệt, việc triển khai VEFTA cần được đặt trong tổng thể chiến lược hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, gắn với khai thác hiệu quả các FTA đã có, đa dạng hóa thị trường, nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế và phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao.

9. Chủ động chuẩn bị hôm nay để đón đầu cơ hội ngày mai

VEFTA mở ra triển vọng mới trong quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và bốn quốc gia EFTA, nhưng cơ hội không tự chuyển hóa thành kết quả nếu doanh nghiệp thiếu sự chuẩn bị. Trong một thị trường mà tiêu chuẩn, chất lượng, tính minh bạch và trách nhiệm xã hội ngày càng có ý nghĩa quyết định, lợi thế cạnh tranh không thể chỉ dựa vào nhân công giá rẻ hay khả năng cung ứng số lượng lớn.

Điều doanh nghiệp cần làm ngay là rà soát lại danh mục sản phẩm, xác định thị trường và phân khúc khách hàng mục tiêu; nghiên cứu biểu cam kết thuế quan, quy tắc xuất xứ và điều kiện tiếp cận thị trường; đánh giá mức độ phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu; chuẩn hóa hồ sơ chất lượng, môi trường, lao động; đồng thời xây dựng kế hoạch chuyển đổi số và chuyển đổi xanh phù hợp với năng lực tài chính.

Về phía Nhà nước, cần tạo môi trường thể chế thuận lợi, cung cấp thông tin minh bạch, cải cách thủ tục và hỗ trợ doanh nghiệp, nhất là SME, tiếp cận các nguồn lực cần thiết. Các hiệp hội ngành hàng cần chủ động kết nối, chia sẻ dữ liệu và xây dựng chương trình nâng cấp năng lực cho thành viên. Các tổ chức nghiên cứu, đào tạo cần tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và tư vấn tiêu chuẩn quốc tế.

Từ góc độ dài hạn, giá trị lớn nhất của VEFTA không chỉ nằm ở khả năng giảm thuế hay mở rộng thị trường xuất khẩu, mà còn ở sức ép tích cực thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam đổi mới mô hình tăng trưởng. Khi chuỗi cung ứng được tổ chức minh bạch hơn, nguồn nguyên liệu được quản trị chủ động hơn, công nghệ được ứng dụng sâu rộng hơn và trách nhiệm môi trường – xã hội được đặt vào trung tâm hoạt động sản xuất, doanh nghiệp sẽ có nền tảng vững chắc để tham gia các chuỗi giá trị chất lượng cao.

Đây cũng là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế không chỉ là một trung tâm sản xuất có năng lực cạnh tranh về chi phí, mà còn là đối tác cung ứng đáng tin cậy, có trách nhiệm và có khả năng đáp ứng những chuẩn mực ngày càng cao của thương mại quốc tế.

Hội nhập sâu rộng không chỉ là mở cửa thị trường, mà còn là quá trình tự đổi mới để nâng cao nội lực. Với VEFTA, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước một phép thử mới, nhưng đồng thời cũng có cơ hội để tái định vị mình trong chuỗi giá trị toàn cầu. Những doanh nghiệp biết chuẩn hóa từ sớm, đầu tư vào công nghệ, kiên trì với chất lượng và xây dựng uy tín bằng sự minh bạch sẽ có nhiều khả năng biến những cam kết trên bàn đàm phán thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Theo Việt Nam Hội nhập

Tài liệu tham khảo

1. European Free Trade Association (EFTA) (2026), EFTA and Viet Nam sign Free Trade Agreement, ngày 18/10/2026. https://www.efta.int/media-resources/news/efta-and-viet-nam-sign-free-trade-agreement.

2. Bộ Công Thương (2026), Ký kết Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và các nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), ngày 18/10/2026. https://moit.gov.vn/tin-tuc/ky-ke-t-hie-p-di-nh-thuong-ma-i-tu-do-giu-a-vie-t-nam-va-ca-c-nuo-c-tha-nh-vien-hie-p-ho-i-ma-u-di-ch-tu-do-chau-au-efta.html.

3. European Free Trade Association (EFTA) (2026), Viet Nam – Free Trade Agreement: Agreement Status and Entry into Force. https://www.efta.int/trade-relations/free-trade-network/viet-nam.

4. Viet Nam – EFTA (2026), Free Trade Agreement between the EFTA States and the Socialist Republic of Viet Nam, toàn văn hiệp định và các phụ lục cam kết. https://edit.wti.org/document/show/ae1d7b74-2398-4037-97e7-3bc20cbc5c1a.

5. KPMG Vietnam (2026), The Free Trade Agreement between Vietnam and the European Free Trade Association, ngày 05/11/2026. https://kpmg.com/vn/en/insights/2026/11/free-trade-agreement-between-vietnam-and-efta.html.

6. Bộ Công Thương (2026), New opportunities for Vietnamese businesses as FTA Vietnam – EFTA negotiations conclude. https://moit.gov.vn/en/news/new-opportunities-for-vietnamese-businesses-as-fta-vietnam-efta-negotiations-conclude.html.

7. Báo Tin tức và Dân tộc – TTXVN (2026), Thực thi VEFTA: Doanh nghiệp xuất khẩu tái cấu trúc chuỗi cung ứng, ngày 15/11/2026. https://baotintuc.vn/thuc-thi-vefta-doanh-nghiep-xuat-khau-tai-cau-truc-chuoi-cung-ung-post1403031.html.

8. World Trade Organization (WTO) (1994), General Agreement on Tariffs and Trade 1994 (GATT 1994).

9. World Trade Organization (WTO) (1994), Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures (SPS Agreement).

10. World Trade Organization (WTO) (1994), Agreement on Technical Barriers to Trade (TBT Agreement).

Thích và chia sẻ bài viết:

tin liên quan

video hot

Về đầu trang