Chuyển dịch mô hình tăng trưởng - Hướng đi cho xuất khẩu trong bối cảnh mới

Bứt phá, chuyển dịch mạnh sang công nghệ cao

Giai đoạn 2020-2025 đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ của hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam, qua đó khẳng định vai trò trụ cột của khu vực thương mại đối với nền kinh tế. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu (XK) bình quân đạt khoảng 10%/năm, đưa Việt Nam gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch XK lớn nhất thế giới từ năm 2023.

Đặc biệt, Việt Nam đã duy trì xuất siêu liên tục trong 10 năm, góp phần quan trọng vào ổn định kinh tế vĩ mô, tạo nguồn ngoại tệ và củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia.

Ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, trong năm 2025, mặc dù đối diện với nhiều khó khăn thách thức, kim ngạch XK vẫn bứt phá, đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17,0% so với năm trước. Cơ cấu XK tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực, trong đó nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt 421,47 tỷ USD, chiếm 88,7% tổng kim ngạch, phản ánh xu hướng gia tăng hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng trong XK. Năm 2025 có 36 mặt hàng đạt kim ngạch XK trên 1 tỷ USD, chiếm 94,0% tổng kim ngạch XK, trong đó, có 8 mặt hàng XK trên 10 tỷ USD, chiếm 70,2%.

Điểm đáng chú ý trong cơ cấu XK năm 2025 là sự vươn lên mạnh mẽ của mặt hàng điện tử, máy tính và linh kiện với kim ngạch đạt 107,7 tỷ USD, là nhóm hàng XK đầu tiên vượt mốc 100 tỷ USD, đánh dấu bước nhảy vọt, khẳng định điện tử-công nghệ cao đang dần trở thành trụ cột số một của XK. Điều này cho thấy, Việt Nam không chỉ là điểm đến lắp ráp, gia công mà ngày càng tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị cao trong chuỗi sản xuất của khu vực và thế giới.

Cán cân thương mại năm 2025 xuất siêu 20,03 tỷ USD, dù thấp hơn mức xuất siêu của năm 2024, song vẫn là kết quả tích cực trong bối cảnh Hoa Kỳ áp thuế quan 20% đối với hàng hóa XK của Việt Nam; bên cạnh đó, nhập khẩu tăng nhanh chủ yếu phục vụ sản xuất. Điều này cho thấy, tăng trưởng thương mại năm 2025 mang tính mở rộng thực chất, gắn với đầu tư, sản xuất và XK trong trung và dài hạn.

Năm 2025 cũng được xem là năm bản lề cho sự phát triển của XK trực tuyến Việt Nam. Đây được xem là kênh quan trọng để nâng cao giá trị thương hiệu Việt, gia tăng tỷ trọng XK trực tiếp tới người tiêu dùng toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh số của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, bên cạnh những kết quả tích cực, XK Việt Nam đang phải đối mặt với thách thức mang tính cấu trúc và dài hạn. Trên bình diện quốc tế, kinh tế thế giới phục hồi chậm, xung đột địa chính trị, xu hướng phân mảnh thương mại và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng đang làm thu hẹp dư địa tăng trưởng truyền thống.

Đáng chú ý, các tiêu chuẩn mới về phát triển bền vững, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và "xanh hóa" chuỗi cung ứng ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận các thị trường lớn, tạo áp lực không nhỏ đối với doanh nghiệp XK, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ở góc độ nội tại, tăng trưởng XK vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực doanh nghiệp FDI; doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao của chuỗi giá trị toàn cầu; năng lực thiết kế, marketing quốc tế và xây dựng thương hiệu còn hạn chế; mức độ phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu của nhiều ngành hàng vẫn ở mức cao.

Hướng đi cho xuất khẩu trong bối cảnh mới

Để duy trì đà tăng trưởng cao và bền vững, nâng cao hiệu quả trong năm 2026, XK không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô mà cần chuyển mạnh sang mô hình phát triển theo chiều sâu, gắn với tiêu chuẩn bền vững và nâng cao giá trị gia tăng.

Theo ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, một trong những vấn đề đặt ra đối với XK Việt Nam trong thời gian tới là cần chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, hiệu quả và bền vững, gắn với nâng cao giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ và tỷ lệ nội địa hóa.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động mạnh, xu hướng phi toàn cầu hóa gia tăng và các tiêu chuẩn xanh trở thành rào cản thương mại mới, Việt Nam cần chủ động tái cơ cấu chiến lược xuất khẩu theo hướng nâng cao khả năng chống chịu và giá trị gia tăng. Trọng tâm là đa dạng hóa nguồn cung và thị trường nhằm giảm phụ thuộc vào một quốc gia hay khu vực, đồng thời tận dụng làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc. Bên cạnh đó, cần định hướng gắn XK với chuyển dịch sang kinh tế xanh đối với cả sản xuất và toàn bộ chuỗi cung ứng, đáp ứng các yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững.

Để tạo động lực tăng trưởng mới cho XK, cần tập trung phát triển công nghiệp nền tảng, nâng cao giá trị nội địa, chủ động nguyên liệu, kết hợp với đổi mới công tác xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu hàng hóa đặc biệt là nông sản, gắn với tiêu chuẩn xanh và chuyển đổi số. Đồng thời, thương mại điện tử xuyên biên giới đang mở ra không gian mới cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị toàn cầu. Ông Trần Thanh Hải cho rằng, đây sẽ là một trong những động lực tăng trưởng mới của XK trong thời gian tới.

Cùng với đó, để phát huy tối đa hiệu quả từ hội nhập quốc tế, Việt Nam cần khai thác hiệu quả các FTA hiện có, tiếp tục đàm phán các hiệp định mới, thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới, tối ưu hóa logistics và chi phí, phát huy lợi thế địa kinh tế để tăng khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo các chuyên gia, việc đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững về môi trường, lao động, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp không còn là lựa chọn, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc đối với hàng hóa XK. Do đó, trong thời gian tới, phát triển bền vững là yêu cầu tất yếu đối với hàng hóa XK.

Bên cạnh đó, các giải pháp hỗ trợ từ phía Nhà nước như hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng logistics, thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cũng được xác định là những yếu tố then chốt để duy trì đà tăng trưởng XK cao và bền vững. 

 Lê Kim Liên