Kinh nghiệm quốc tế trong hoàn thiện pháp luật về đo lường và gợi mở cho Việt Nam

Việc sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường 2011 là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh, chuyển đổi số diễn ra sâu rộng và hội nhập quốc tế ngày càng toàn diện. Nhiều quốc gia đã kịp thời hoàn thiện pháp luật đo lường nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý hiện đại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Kinh nghiệm từ quốc tế

Liên minh châu Âu (EU) đã điều chỉnh pháp luật đo lường theo hướng hiện đại và linh hoạt nhằm đáp ứng yêu cầu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số. Pháp luật đo lường được định hướng theo mô hình “hướng tới tương lai” (future-proof), gắn chặt với chiến lược thị trường số và đổi mới sáng tạo.

EU chú trọng xây dựng hạ tầng đo lường số hóa, tiêu biểu là sáng kiến European Metrology Cloud (nền tảng điện toán đám mây dành cho lĩnh vực đo lường), cho phép số hóa dữ liệu đo, chứng nhận điện tử, truy xuất nguồn gốc và giám sát từ xa. Thông qua các hướng dẫn của Tổ chức hợp tác khu vực về đo lường pháp định của châu Âu (WELMEC), EU từng bước tích hợp các yêu cầu pháp lý đối với phần mềm đo, an ninh dữ liệu và tính toàn vẹn của kết quả đo, qua đó mở rộng phạm vi pháp luật đo lường sang các hệ thống đo dựa trên phần mềm và nền tảng số, đồng thời thúc đẩy công nhận lẫn nhau trong thị trường chung.

Tại Hoa Kỳ tổ chức hệ thống đo lường pháp định theo mô hình phân quyền, trong đó Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia (National Institute of Standards and Technology - NIST) cung cấp chuẩn đo lường và hướng dẫn kỹ thuật, còn Hội đồng Quốc gia về Cân Đo (National Council on Weights and Measures NCWM) và các bang thực hiện phê duyệt kiểu, kiểm tra thị trường.

Trong bối cảnh Công nghiệp 4.0, Hoa Kỳ hướng tới số hóa toàn diện đo lường pháp định, phát triển hạ tầng dữ liệu đo lường, tích hợp IoT, phần mềm và hệ thống thông minh vào hoạt động phê duyệt kiểu và kiểm định. Pháp luật đo lường của Hoa Kỳ được mở rộng để bao quát cả phần mềm và dịch vụ số, đồng thời nhấn mạnh các yêu cầu về an ninh dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và minh bạch kết quả đo, qua đó bảo đảm niềm tin thị trường và khả năng vận hành của các mô hình kinh doanh số.

Tại Nhật Bản, quốc gia này ban hành Luật Đo lường (Measurement Act) với mục tiêu thiết lập các tiêu chuẩn đo lường và bảo đảm việc thực hiện phép đo chính xác, qua đó góp phần phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng xã hội. Mục tiêu này được xác định rõ trong Luật: “Mục đích của đạo luật là thiết lập các chuẩn đo lường và bảo đảm việc thực hiện các phép đo phù hợp, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao đời sống văn hóa. Pháp luật đo lường tai Nhật chú trọng chuẩn hóa, phê duyệt kiểu và truy nguyên hiệu chuẩn thông qua hệ thống JCSS (Japan Calibration Service System - Hệ thống Dịch vụ Hiệu chuẩn Nhật Bản), bảo đảm độ chính xác trong thương mại. Mặc dù chưa có quy định riêng về đo lường số, khung pháp lý đủ linh hoạt để tích hợp công nghệ cao và hài hòa quốc tế.

Trung Quốc ban hành Luật Đo lường của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa với vai trò là văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh hoạt động đo lường, nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống đơn vị đo, độ chính xác và độ tin cậy của giá trị đo, phục vụ phát triển sản xuất, thương mại, khoa học - công nghệ và hiện đại hóa xã hội. Luật Đo lường được xây dựng theo mô hình quản lý tập trung, Nhà nước kiểm soát chặt chẽ phương tiện đo và hệ chuẩn quốc gia. Trung Quốc đi đầu trong số hóa hoạt động đo lường, triển khai chứng chỉ hiệu chuẩn điện tử và cơ sở dữ liệu đo lường quốc gia.

Tại Cộng hòa Liên bang Đức, nước này xây dựng hệ thống đo lường pháp định trên cơ sở Units and Time Act (Luật Đơn vị và Thời gian) và Measures and Verification Act (Luật Đo lường và Kiểm định) cùng các nghị định thi hành, nhằm quản lý toàn diện hoạt động đo lường và gắn chặt với khuôn khổ thị trường chung châu Âu. Pháp luật đo lường mở rộng phạm vi điều chỉnh sang thiết bị đo thông minh, phần mềm và dữ liệu điện tử. Đức là quốc gia tiên phong luật hóa chứng chỉ hiệu chuẩn điện tử (DCC) và hài hòa sâu với tiêu chuẩn OIML, WELMEC.

Tại Úc, Luật Đo lường được cải cách theo hướng quản lý dựa trên nguyên tắc, định hướng tương lai, giảm chi phí tuân thủ và khuyến khích đổi mới công nghệ. Pháp luật tạo dư địa pháp lý cho phương pháp đo mới và chuyển đổi số.

Nhiều quốc gia đã kịp thời hoàn thiện pháp luật đo lường nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý hiện đại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tại Hàn Quốc điều chỉnh hoạt động đo lường pháp định chủ yếu thông qua Luật về Đo lường (Measures Act), được sửa đổi nhiều lần (gần nhất năm 2024), nhằm thiết lập tiêu chuẩn đo lường và bảo đảm phép đo chính xác trong thương mại. Hệ thống đo lường pháp định do Cơ quan Tiêu chuẩn và Công nghệ Hàn Quốc (KATS) quản lý, Viện Nghiên cứu Tiêu chuẩn và Khoa học Hàn Quốc (KRISS) là Viện Đo lường Quốc gia, duy trì chuẩn đo lường phù hợp với hệ SI. Mặc dù chưa có chương riêng về đo lường số, các sửa đổi gần đây đã tạo nền tảng cho việc cập nhật quy định kỹ thuật, triển khai các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp và thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu đo lường, đo thông minh và truy nguyên quốc tế, phù hợp thông lệ của Tổ chức Đo lường Pháp định Quốc tế (OIML) và Diễn đàn Đo lường pháp định châu Á - Thái Bình Dương (APLMF).

Trong khu vực ASEAN, các quốc gia như Singapore, Malaysia và Thái Lan tích cực hài hòa hóa pháp luật đo lường theo khuyến nghị của OIML và các khuôn khổ hợp tác khu vực, đồng thời mở rộng quản lý đo lường sang các lĩnh vực logistics, thương mại điện tử, môi trường, năng lượng tái tạo, phục vụ hội nhập khu vực và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hiện nay hầu hết các nước đều áp dụng hướng dẫn OIML D 31 vào Luật để quản lý "phần mềm đo lường". Quy định yêu cầu phần mềm phải được niêm phong số (digital seal) để ngăn chặn việc gian lận bằng cách can thiệp vào mã nguồn AI hoặc thuật toán xử lý dữ liệu.

Bài học cho Việt Nam

Các quốc gia phát triển đã xây dựng và phát triển hệ thống đo lường quốc gia một cách mạnh mẽ, lồng ghép đo lường ứng dụng vào chính sách đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Việt Nam có thể học tập kinh nghiệm của EU trong xây dựng và thúc đẩy đo lường ứng dụng; của Mỹ trong ứng dụng chứng nhận kiểu tích hợp phần mềm, IoT và dữ liệu đám mây, đảm bảo an ninh dữ liệu và truy xuất nguồn gốc; của Nhật Bản trong tạo nền tảng cho hệ thống đo lường trong sản xuất công nghệ cao, tích hợp IoT, thiết bị thông minh và dữ liệu số; của Trung Quốc trong số hóa quản lý chứng chỉ, truy xuất nguồn gốc, tra cứu trực tuyến, rút ngắn thời gian kiểm định.

Ngoài ra có thể học tập kinh nghiệm của Đức - PTB phát triển công nghệ thông tin đo lường, quản lý thiết bị đo thông minh, phần mềm đo, chứng chỉ hiệu chuẩn số, dữ liệu điện tử, phối hợp quốc tế với WELMEC, OIML; của Hàn Quốc trong quy định các chương trình "Hỗ trợ kỹ thuật đo lường cho doanh nghiệp vừa và nhỏ" và của Úc cập nhật các quy trình và quy định để hỗ trợ công nghệ số trong đo lường.

Tiểu My