Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy định về hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo, chuẩn đo lường

Hoạt động đo lường và yêu cầu hoàn thiện thể chế trong giai đoạn mới

Đo lường là một trong những hạ tầng kỹ thuật thiết yếu của nền kinh tế, bảo đảm tính chính xác, minh bạch của các giao dịch thương mại, an toàn trong sản xuất, chăm sóc sức khỏe và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu về độ tin cậy của phép đo ngày càng cao, đòi hỏi hệ thống pháp luật và tổ chức thực thi phải được hoàn thiện theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

Khung pháp lý nền tảng cho hoạt động này được thiết lập bởi Luật Đo lường và các văn bản quy định chi tiết thi hành. Qua gần một thập kỷ triển khai, hệ thống tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm đã được hình thành tương đối đồng bộ từ Trung ương đến địa phương. Hiện nay, trên phạm vi cả nước có hơn 600 tổ chức được cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động; trong đó khoảng 400 tổ chức được chỉ định thực hiện kiểm định, thử nghiệm phương tiện đo nhóm 2 phục vụ quản lý nhà nước.

Trung bình hằng năm có khoảng 18,7 triệu phương tiện đo nhóm 1 và gần 6,4 triệu phương tiện đo nhóm 2 được kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm; tổng doanh thu toàn hệ thống ước đạt khoảng 5.000 tỷ đồng. Những con số này phản ánh vai trò quan trọng của mạng lưới tổ chức cung cấp dịch vụ đo lường trong nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, cùng với chủ trương cắt giảm điều kiện kinh doanh và đẩy mạnh chuyển đổi số đã đặt ra yêu cầu phải rà soát, sửa đổi các quy định hiện hành cho phù hợp.

Thực tiễn triển khai và những vấn đề đặt ra

Thực tiễn thi hành các quy định hiện hành cho thấy, mặc dù đã tạo được khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ, một số nội dung chưa thực sự phù hợp với yêu cầu cải cách thể chế. Thứ nhất, một số điều kiện hoạt động còn trùng lặp hoặc mang tính hình thức. Những yêu cầu như quy định nội bộ về quản lý chứng chỉ (tem, dấu, giấy chứng nhận), duy trì, bảo quản chuẩn đo lường hoặc yêu cầu có đủ quy trình kỹ thuật phù hợp với lĩnh vực đăng ký về bản chất thuộc trách nhiệm của tổ chức trong quá trình hoạt động. Việc quy định các nội dung này như điều kiện đầu vào làm gia tăng thủ tục nhưng không nâng cao tương xứng hiệu quả kiểm soát chất lượng. 

Thứ hai, thành phần hồ sơ đăng ký còn nặng tính tiền kiểm. Việc yêu cầu nộp bản sao chứng thực quyết định thành lập hoặc nhiều văn bản nội bộ làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian xử lý, chưa phù hợp với định hướng chuyển mạnh sang hậu kiểm. Thứ ba, một số quy định về chấm dứt hiệu lực Giấy chứng nhận đăng ký có nội dung trùng lặp với chế tài xử phạt vi phạm hành chính, chưa bảo đảm nguyên tắc một hành vi vi phạm chỉ bị xử lý một lần theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính. Thứ tư, yêu cầu về tính độc lập, khách quan của tổ chức cung cấp dịch vụ đo lường - mặc dù đã được nêu tại Luật - nhưng chưa được cụ thể hóa rõ ràng trong văn bản dưới luật, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương. Bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện phân cấp, vẫn còn vướng mắc liên quan đến thẩm quyền ký và ban hành kết quả giải quyết thủ tục hành chính, ảnh hưởng đến tính thống nhất và hiệu quả thực thi.

Định hướng sửa đổi, bổ sung theo tinh thần cải cách

Việc nghiên cứu sửa đổi được đặt trong tổng thể các chủ trương lớn của Đảng và Chính phủ về hoàn thiện thể chế. Chỉ thị số 38-CT/TW yêu cầu hoàn thiện pháp luật về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng theo hướng hiện đại, hội nhập quốc tế. Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh việc khẩn trương sửa đổi, bổ sung đồng bộ pháp luật về khoa học và công nghệ. Đặc biệt, Nghị quyết số 66/NQ-CP đặt mục tiêu cắt giảm tối thiểu 30% điều kiện đầu tư kinh doanh, thời gian và chi phí tuân thủ thủ tục hành chính.

Trên cơ sở đó, các nội dung sửa đổi tập trung vào một số định hướng chính. Trước hết, rà soát và đơn giản hóa điều kiện hoạt động của tổ chức đăng ký cung cấp dịch vụ, loại bỏ các điều kiện trùng lặp, không cần thiết; chuyển một số yêu cầu từ điều kiện cấp phép sang trách nhiệm trong quá trình hoạt động của tổ chức. Tiếp theo, cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Nhiều thành phần hồ sơ không thực sự cần thiết được lược bỏ; “Danh mục hồ sơ hệ thống quản lý” được thay thế bằng “Bản tự công bố đã thiết lập và duy trì hệ thống quản lý phù hợp TCVN ISO/IEC 17025”. Thời gian xử lý thủ tục được rút ngắn đáng kể, bảo đảm đạt mức cắt giảm trên 30% so với quy định hiện hành; đồng thời đẩy mạnh thực hiện thủ tục trên môi trường điện tử. 

Một nội dung quan trọng khác là quy định cụ thể về điều kiện bảo đảm tính độc lập, khách quan của tổ chức cung cấp dịch vụ đo lường, nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Song song với đó là quy định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý trong xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu đo lường; trách nhiệm của địa phương trong cập nhật thông tin; trách nhiệm của tổ chức trong báo cáo điện tử, lưu trữ và cấp giấy chứng nhận điện tử, phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số. Việc phân cấp cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện thẩm quyền cấp, cấp lại và chấm dứt hiệu lực Giấy chứng nhận đăng ký được xác định là phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương, bảo đảm nguyên tắc rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, đồng thời tăng tính chủ động của địa phương.

Ý nghĩa của việc hoàn thiện quy định pháp luật

Các giải pháp sửa đổi, bổ sung nêu trên không chỉ đáp ứng yêu cầu cắt giảm trên 30% điều kiện, thành phần hồ sơ và thời gian xử lý theo chỉ đạo của Chính phủ mà còn góp phần đổi mới phương thức quản lý nhà nước về đo lường. Việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm giúp giảm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng thông qua cơ chế thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình. Việc số hóa quy trình và dữ liệu đo lường tạo nền tảng cho quản lý hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.

Quan trọng hơn, việc hoàn thiện khung pháp lý góp phần củng cố hạ tầng đo lường quốc gia, tăng cường niềm tin của doanh nghiệp và người tiêu dùng đối với kết quả đo lường, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập.

Kết luận

Trong giai đoạn đổi mới thể chế và chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật về hoạt động của tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo, chuẩn đo lường là cần thiết và phù hợp thực tiễn. Các định hướng cải cách tập trung vào đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, cắt giảm thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp và thúc đẩy số hóa, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý chặt chẽ về chất lượng và tính chính xác của phép đo. Việc hoàn thiện khung pháp lý theo hướng này sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đo lường, tạo môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong giai đoạn mới.

Bích Hạnh - Ban Đo lường