Siết chặt quản lý hóa chất diệt côn trùng, diệt khuẩn, tăng cường bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Thông tư 05/2026/ TT-BYT do Bộ Y tế xây dựng đã cụ thể hóa các quy định của Luật Hóa chất năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành, tập trung vào quản lý hóa chất trong các chế phẩm diệt côn trùng, diệt khuẩn sử dụng trong gia dụng và y tế. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận quản lý được thiết kế theo hướng hai lớp: một mặt loại bỏ hoàn toàn các hóa chất có nguy cơ cao, mặt khác kiểm soát chặt chẽ các hóa chất nguy hiểm thông qua cơ chế công bố thông tin bắt buộc.

Cụ thể, đối với danh mục hóa chất không được sử dụng (Phụ lục I) bao gồm khoảng 40 hoạt chất có độc tính cao, khả năng tồn lưu lâu dài trong môi trường hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người. Đây là những hóa chất đã bị nhiều quốc gia hạn chế hoặc cấm sử dụng, như DDT, Aldrin, Dieldrin hay các hợp chất phospho hữu cơ độc tính mạnh như Parathion, Methamidophos. Bên cạnh đó, các hợp chất kim loại nặng như chì, cadmium cũng bị loại bỏ hoàn toàn. Đáng chú ý, quy định không chỉ dừng ở hoạt chất chính mà còn kiểm soát cả tạp chất, điển hình là Methanol, không được phép đăng ký làm hoạt chất chính và bị giới hạn nghiêm ngặt về hàm lượng trong sản phẩm. Điều này cho thấy cách tiếp cận quản lý ngày càng toàn diện, bao quát cả những nguy cơ tiềm ẩn.

Bộ Y tế ban hành các thông tin chi tiết về danh mục hóa chất nguy hiểm trong sản phẩm diệt khuẩn, diệt côn trùng

Đối với danh mục hóa chất nguy hiểm cần công bố thông tin (Phụ lục II) phản ánh một bước tiến về tư duy quản lý. Thay vì cấm hoàn toàn, cơ quan quản lý cho phép sử dụng có điều kiện đối với gần 90 hóa chất, nhưng kèm theo yêu cầu minh bạch thông tin và giới hạn phạm vi sử dụng cụ thể. Nhiều hoạt chất quen thuộc như Permethrin, Deltamethrin, Ethanol hay Hydrogen peroxide vẫn được sử dụng, song bị ràng buộc chặt chẽ về đối tượng và môi trường sử dụng. Chẳng hạn, DEET không được dùng cho trẻ em dưới 4 tuổi; một số hoạt chất chỉ được phép sử dụng để diệt bọ gậy và không được dùng trong nguồn nước sinh hoạt; hoặc chỉ được phép phun ngoài trời bằng công nghệ thể tích cực nhỏ (ULV). Những quy định chi tiết này cho thấy quản lý đã chuyển từ “kiểm soát danh mục” sang “kiểm soát theo ngữ cảnh sử dụng”.

Song song với việc thiết lập danh mục, đối với các tổ chức, cá nhân sản xuất và nhập khẩu chế phẩm có chứa hóa chất nguy hiểm bắt buộc phải thực hiện công bố thông tin theo quy định của pháp luật về hóa chất. Điều này không chỉ giúp cơ quan quản lý giám sát tốt hơn mà còn tạo điều kiện để người tiêu dùng tiếp cận thông tin, từ đó đưa ra lựa chọn an toàn hơn.

Thông tư cũng đã sửa đổi cơ chế giám sát được thiết kế theo hướng linh hoạt và có tính cập nhật cao. Sở Y tế các địa phương có trách nhiệm báo cáo về Bộ Y tế trong thời hạn 10 ngày nếu phát hiện hóa chất mới chưa có trong danh mục, trong khi Cục Phòng bệnh được giao nhiệm vụ đề xuất điều chỉnh danh mục theo thực tiễn. Cơ chế này giúp hệ thống quản lý không bị “đóng khung”, có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của thị trường hóa chất.

Như vậy, Thông tư sẽ có hiệu lực từ ngày 15/5/2026 và thay thế toàn bộ Thông tư số 11/2020/TT-BYT. Đối với các sản phẩm đã được cấp phép trước thời điểm này, quy định chuyển tiếp yêu cầu doanh nghiệp phải bổ sung nghĩa vụ công bố thông tin nếu có chứa hóa chất thuộc danh mục nguy hiểm. Điều này nhằm đảm bảo tính liên tục trong quản lý, tránh phát sinh khoảng trống pháp lý.

Bảo Linh