Tăng cường công cụ thực thi, xử lý nhanh vi phạm về sở hữu trí tuệ trên không gian số

Từ ngày 1/4/2026, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) 2025 chính thức có hiệu lực, bổ sung nhiều quy định mới nhằm nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số và tăng cường công cụ thực thi. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế trong bối cảnh tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường mạng ngày càng tinh vi, phức tạp. Đáng chú ý, luật đã tập trung xử lý những “khoảng trống” pháp lý kéo dài trong việc kiểm soát và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên không gian số.

Ông Nguyễn Hoàng Giang- Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ. (Ảnh: Thanh Tùng)

Ông Nguyễn Hoàng Giang- Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết, nếu trước đây quy định pháp luật chủ yếu mới đề cập đến một số chủ thể trung gian cung cấp hạ tầng kỹ thuật, thì nay phạm vi điều chỉnh đã được mở rộng, bao quát hơn đối với các nền tảng số đang trực tiếp vận hành, khai thác và phân phối nội dung trên không gian mạng.

Theo đó, trách nhiệm pháp lý không chỉ áp dụng với các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian như đơn vị cung cấp đường truyền, hosting - dịch vụ lưu trữ,… mà còn được đặt trực tiếp lên các nền tảng số như mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và hệ thống chia sẻ nội dung trực tuyến. Đây là những môi trường người dùng trực tiếp đăng tải, lan truyền nội dung số, cũng là nơi phát sinh ngày càng nhiều hành vi vi phạm bản quyền, sao chép trái phép hoặc phân phối hàng hóa, dịch vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Một điểm mới đáng chú ý nữa là luật không dừng ở yêu cầu “phản ứng khi có khiếu nại”, mà đặt ra nghĩa vụ chủ động hơn cho các nền tảng. Nghĩa là các chủ thể vận hành nền tảng phải triển khai biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ phù hợp, tăng cường cơ chế kiểm soát và ngăn ngừa vi phạm ngay từ đầu. Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển dịch từ mô hình “xử lý bị động” sang “chủ động phòng ngừa”, phù hợp với thực tiễn của nền kinh tế số, nơi một nội dung vi phạm có thể lan truyền trên diện rộng chỉ trong thời gian rất ngắn.

Cũng theo ông Nguyễn Hoàng Giang, song song với việc siết trách nhiệm của nền tảng, luật sửa đổi cũng tăng cường đáng kể công cụ thực thi, nhất là thông qua vai trò của Tòa án. Cụ thể, cơ quan xét xử được trao thêm thẩm quyền để xử lý nhanh các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường trực tuyến.

Trong những trường hợp cần thiết, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp như ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập đối với nội dung vi phạm; đồng thời xem xét áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như vô hiệu hóa tài khoản, trang thông tin điện tử hoặc ứng dụng có liên quan đến hành vi xâm phạm. Đây được xem là điểm mới có ý nghĩa thực tiễn lớn, bởi trên không gian mạng, nếu không có cơ chế can thiệp kịp thời, nội dung vi phạm có thể tiếp tục phát tán, gây thiệt hại kéo dài cho chủ thể quyền trước khi có phán quyết cuối cùng.

Các biện pháp này cũng đang được bổ sung tương ứng vào quy định tại Nghị định sửa đổi Nghị định 99/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp, hiện đang trong quá trình hoàn thiện.

Đại diện Cục Sở hữu trí tuệ cho rằng, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là việc xử lý các nền tảng xuyên biên giới- nơi máy chủ, pháp nhân hoạt động, vận hành không đặt tại Việt Nam. Ông Giang nhận định, nếu chỉ riêng công cụ pháp luật về sở hữu trí tuệ là chưa đủ để xử lý triệt để nhóm chủ thể này. Việc quản lý và xử lý vi phạm sẽ phải đặt trong một cách tiếp cận tổng thể hơn, có sự phối hợp giữa pháp luật dân sự, hành chính, hình sự, cùng với các quy định về thương mại điện tử, an ninh mạng và quản lý nền tảng số.

Cũng trong lần sửa đổi này, pháp luật sở hữu trí tuệ đã bắt đầu chạm đến một vấn đề mới nổi nhưng ngày càng cấp thiết, đó là xác lập và bảo hộ quyền đối với các sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Theo đó, luật bổ sung quy định giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết việc xác lập quyền đối với các đối tượng được tạo ra từ hoặc có sự hỗ trợ của AI. Đây là bước đi được đánh giá là kịp thời trong bối cảnh AI đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động sáng tạo, từ văn bản, hình ảnh, âm thanh đến các sản phẩm nội dung số thương mại.

Hoàng Bách