TCVN 14443:2025 xác định hàm lượng thủy ngân hữu cơ trong thủy sản

Trong bối cảnh xuất khẩu thủy sản Việt Nam liên tục tăng trưởng và các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu an toàn thực phẩm, kiểm soát kim loại nặng – đặc biệt là thủy ngân hữu cơ – trở thành vấn đề cấp thiết. Thực tế cho thấy, thủy ngân có thể tích lũy trong môi trường nước do hoạt động công nghiệp, khai thác khoáng sản và ô nhiễm tự nhiên. Dưới tác động của vi sinh vật, thủy ngân vô cơ chuyển hóa thành methylmercury – dạng thủy ngân hữu cơ có độc tính cao và dễ tích lũy sinh học trong chuỗi thức ăn, đặc biệt ở các loài cá biển có kích thước lớn.

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra methylmercury có khả năng gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ nếu tiếp xúc lâu dài vượt ngưỡng an toàn. Chính vì vậy, Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản và nhiều thị trường lớn đều quy định ngưỡng tối đa cho phép đối với thủy ngân trong thủy sản. Nếu không đáp ứng yêu cầu này, lô hàng có thể bị cảnh báo, trả về hoặc cấm nhập khẩu, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, nhằm hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và tăng cường năng lực kiểm soát, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố TCVN 14443:2025 (BS EN 17266:2019) với tên gọi: Thực phẩm – Xác định các nguyên tố và hợp chất hóa học của chúng – Xác định hàm lượng thủy ngân hữu cơ trong thủy sản bằng phân tích thủy ngân nguyên tố. Tiêu chuẩn này được xây dựng trên cơ sở chấp nhận tương đương tiêu chuẩn châu Âu EN 17266:2019, bảo đảm tính thống nhất và khả năng thừa nhận lẫn nhau trong thương mại quốc tế.

TCVN 14443:2025 góp phần nâng cao uy tín sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu. Ảnh minh họa

Theo nội dung tiêu chuẩn, đối tượng áp dụng là các sản phẩm thủy sản như cá, nhuyễn thể và các loài thủy sinh khác dùng làm thực phẩm. Tiêu chuẩn quy định phương pháp phân tích nhằm xác định hàm lượng thủy ngân hữu cơ, chủ yếu là methylmercury, thông qua kỹ thuật chuyển đổi thành thủy ngân nguyên tố và đo bằng thiết bị phân tích chuyên dụng.

Về nguyên tắc, mẫu thủy sản sau khi được đồng nhất sẽ trải qua quá trình chiết tách và xử lý hóa học để giải phóng thủy ngân hữu cơ. Sau đó, hợp chất này được chuyển hóa thành thủy ngân nguyên tố (Hg⁰). Lượng thủy ngân nguyên tố sinh ra được đo bằng kỹ thuật quang phổ hấp thụ nguyên tử hoặc các thiết bị phân tích thủy ngân chuyên biệt có độ nhạy cao. Phương pháp này cho phép xác định hàm lượng ở mức rất thấp, đáp ứng yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm nghiêm ngặt của các thị trường nhập khẩu.

TCVN 14443:2025 quy định rõ các bước chuẩn bị mẫu, điều kiện phân tích, xây dựng đường chuẩn, kiểm soát chất lượng nội bộ và yêu cầu về độ lặp lại, độ tái lập. Phòng thử nghiệm phải sử dụng hóa chất đạt độ tinh khiết cao, thiết bị được hiệu chuẩn định kỳ và áp dụng các mẫu chuẩn chứng nhận (CRM) để đảm bảo độ chính xác của kết quả. Ngoài ra, tiêu chuẩn cũng nêu rõ giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ) của phương pháp, giúp bảo đảm khả năng phát hiện hàm lượng thủy ngân hữu cơ ở mức phù hợp với quy định an toàn thực phẩm hiện hành.

Một điểm đáng chú ý là tiêu chuẩn nhấn mạnh yêu cầu về kiểm soát nhiễm chéo và thất thoát mẫu trong quá trình phân tích. Do thủy ngân là nguyên tố dễ bay hơi và có thể tồn tại ở mức vết, việc thao tác trong môi trường sạch, sử dụng dụng cụ chuyên dụng và quy trình nghiêm ngặt là điều kiện tiên quyết để đảm bảo độ tin cậy của kết quả.

Việc ban hành TCVN 14443:2025 mang ý nghĩa quan trọng đối với cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Đối với cơ quan kiểm tra nhà nước, tiêu chuẩn là căn cứ kỹ thuật thống nhất để giám sát, đánh giá mức độ an toàn của sản phẩm thủy sản lưu thông trên thị trường. Đối với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, đây là cơ sở để chủ động kiểm nghiệm nguyên liệu đầu vào, kiểm soát chất lượng thành phẩm trước khi xuất khẩu, hạn chế rủi ro bị cảnh báo từ hệ thống cảnh báo nhanh về an toàn thực phẩm của các nước nhập khẩu.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững ngành thủy sản, việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc gia hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế là bước đi tất yếu. TCVN 14443:2025 không chỉ giúp kiểm soát nguy cơ nhiễm độc thủy ngân hữu cơ mà còn góp phần nâng cao uy tín sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, để tiêu chuẩn phát huy hiệu quả, cần có sự đầu tư đồng bộ về năng lực phòng thử nghiệm, đào tạo nhân lực phân tích và nâng cấp thiết bị. Doanh nghiệp cũng cần xây dựng hệ thống quản lý chất lượng chặt chẽ từ khâu nuôi trồng, khai thác đến chế biến, nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm kim loại nặng ngay từ nguồn.

Có thể thấy, TCVN 14443:2025 là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hành lang kỹ thuật về an toàn thực phẩm tại Việt Nam. Trong bối cảnh yêu cầu thị trường ngày càng cao, việc áp dụng nghiêm túc tiêu chuẩn này sẽ là “tấm hộ chiếu kỹ thuật” giúp thủy sản Việt Nam vững vàng hơn trên hành trình hội nhập và chinh phục người tiêu dùng quốc tế.

An Dương