Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn từ nền tảng tiêu chuẩn

Từ khái niệm đến hệ thống vận hành

Theo GS. Adrian T H Kuah, chuyên ngành Chiến lược và bền vững, Đại học James Cook tại Australia và Singapore, bộ ISO 59000 gồm nhiều tiêu chuẩn hỗ trợ các khía cạnh khác nhau của kinh tế tuần hoàn. Trong đó, ISO 59004 cung cấp từ vựng, nguyên tắc và hướng dẫn triển khai; ISO 59010 hướng dẫn chuyển đổi mô hình kinh doanh và mạng lưới giá trị; ISO 59020 tập trung vào đo lường và đánh giá hiệu quả tuần hoàn; ISO 59014 đề cập đến tính bền vững và truy xuất nguồn gốc vật liệu thứ cấp; còn ISO 59040 hỗ trợ trao đổi dữ liệu về tính tuần hoàn của sản phẩm thông qua Phiếu dữ liệu tính tuần hoàn của sản phẩm (PCDS).

Theo cách tiếp cận này, kinh tế tuần hoàn không chỉ đơn thuần là thu gom, tái sử dụng hay tái chế chất thải. ISO 59004 đưa ra 6 nguyên tắc gồm tư duy hệ thống, tạo giá trị, chia sẻ giá trị, quản lý tài nguyên, truy xuất nguồn lực và khả năng chống chịu của hệ sinh thái. Các nguyên tắc này được cụ thể hóa thông qua những hành động như thiết kế cho tính tuần hoàn, mua sắm tuần hoàn, tối ưu hóa quy trình, sửa chữa, tái sử dụng, tái sản xuất, logistics ngược, tái chế và thu hồi vật liệu.

Đo lường để biết hiệu quả đến đâu

GS. Adrian T H Kuah cũng đưa ra một nội dung quan trọng của bộ tiêu chuẩn là chuyển các hoạt động tuần hoàn thành những kết quả có thể đo lường. ISO 59020 đưa ra các nhóm chỉ số cốt lõi về dòng tài nguyên đầu vào, đầu ra, năng lượng, nước và kinh tế.

Cách tiếp cận này đặt ra những câu hỏi cụ thể hơn cho doanh nghiệp. Thay vì chỉ cho biết “đã triển khai một dự án tái chế” hay “đã thu gom chất thải”, doanh nghiệp cần xác định lượng giá trị vật liệu được giữ lại, lượng nguyên liệu nguyên sinh được thay thế và tác động môi trường được giảm hoặc tránh.

Bên cạnh đó, đánh giá vòng đời (LCA) giúp xem xét tác động môi trường trên toàn bộ chuỗi giá trị, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, sử dụng đến thu gom, tái chế hoặc xử lý cuối vòng đời. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng giảm tác động ở một công đoạn nhưng lại làm phát sinh tác động ở công đoạn khác.

GS. Adrian T H Kuah, chuyên ngành Chiến lược và bền vững, Đại học James Cook tại Australia và Singapore.

Tăng khả năng trao đổi dữ liệu

Trong kinh tế tuần hoàn, thông tin về sản phẩm và vật liệu cần được chia sẻ giữa các bên trong chuỗi giá trị. ISO 59040 đưa ra phương pháp chung để trao đổi thông tin thông qua PCDS.

Phiếu dữ liệu có thể bao gồm thông tin về sản phẩm, nguyên liệu đầu vào, quá trình sản xuất tuần hoàn, độ bền và khả năng kéo dài vòng đời, khả năng tuần hoàn khi sản phẩm hết thời gian sử dụng và lợi ích về tính tuần hoàn. Qua đó, các doanh nghiệp có thể tăng khả năng tương tác và thống nhất thông tin trong mạng lưới giá trị.

Trong khi đó, ISO 59014 tập trung vào tính bền vững và truy xuất nguồn gốc của vật liệu thứ cấp. Tiêu chuẩn đề cập 8 nguyên tắc liên quan đến trách nhiệm chuỗi giá trị, bảo vệ môi trường, bảo tồn tài nguyên, điều kiện làm việc an toàn và công bằng, quan điểm vòng đời và thúc đẩy dòng tài nguyên tuần hoàn.

5 bài học để kinh tế tuần hoàn phát triển tại Việt Nam

Từ hệ thống tiêu chuẩn trên, GS. Adrian T H Kuah đưa ra 5 định hướng để kinh tế tuần hoàn có thể mở rộng tại Việt Nam. Cụ thể, thứ nhất, chuẩn hóa ngôn ngữ về kinh tế tuần hoàn, chuyển từ việc coi kinh tế tuần hoàn là một khái niệm sang một hệ thống vận hành với cách hiểu và phương pháp thực hiện thống nhất.

Thứ hai, làm cho tính tuần hoàn có thể đo lường được, qua đó chuyển từ báo cáo hoạt động sang báo cáo hiệu quả và kết quả thực tế. 

Thứ ba, vượt ra ngoài tái chế để hướng tới duy trì giá trị và xây dựng mạng lưới giá trị. ISO 59010 đặc biệt nhấn mạnh mô hình kinh doanh và mạng lưới giá trị thay vì chỉ tập trung vào từng hoạt động riêng lẻ. 

Thứ tư, tăng cường quan hệ đối tác. Kinh tế tuần hoàn cần sự phối hợp giữa cơ quan tiêu chuẩn hóa, cơ quan quản lý, doanh nghiệp, doanh nghiệp nhỏ và vừa và các ngành sản xuất.

Thứ năm, coi chính sách là một phần của hạ tầng kinh tế tuần hoàn. Các công cụ được đề cập gồm trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), tiêu chuẩn thiết kế sinh thái, mua sắm tuần hoàn, hộ chiếu sản phẩm, yêu cầu báo cáo truy xuất nguồn gốc, cơ chế đặt cọc – hoàn trả hoặc thu hồi sản phẩm và nâng cao năng lực cho cơ quan quản lý, doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Hướng tới hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn

Để kinh tế tuần hoàn phát triển ở quy mô lớn, cần chuyển từ những sáng kiến đơn lẻ sang một hệ thống được chuẩn hóa, đo lường, kết nối dữ liệu và có sự tham gia của nhiều bên. Trong quá trình đó, ISO 59000 cung cấp khung tham chiếu để doanh nghiệp xác định nguyên tắc, chuyển đổi mô hình kinh doanh, đo lường kết quả, truy xuất vật liệu và chia sẻ dữ liệu. Đồng thời, sự phối hợp giữa Nhà nước, cơ quan tiêu chuẩn hóa và cộng đồng doanh nghiệp sẽ là một yếu tố quan trọng để đưa các nguyên tắc kinh tế tuần hoàn vào thực tiễn.

Trương Vân