Tiêu chuẩn hóa hút nước thí nghiệm trong lập bản đồ địa chất thủy văn

Trong bối cảnh nhu cầu khai thác, sử dụng tài nguyên nước dưới đất ngày càng gia tăng, việc đánh giá chính xác đặc điểm thủy văn, trữ lượng và khả năng khai thác của các tầng chứa nước trở thành yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, trên thực tế, công tác lập bản đồ địa chất thủy văn tại nhiều địa phương vẫn tồn tại không ít hạn chế, đặc biệt là ở khâu hút nước thí nghiệm – một nội dung then chốt để xác định các thông số thủy lực của tầng chứa nước.

Nhiều kết quả điều tra trước đây cho thấy việc hút nước thí nghiệm còn thiếu tính thống nhất về phương pháp, sơ đồ bố trí, thời lượng hút và cách xử lý tài liệu. Điều này dẫn đến sai khác giữa các báo cáo, gây khó khăn cho công tác tổng hợp, so sánh và phục vụ quy hoạch tài nguyên nước. Trước yêu cầu thực tiễn đó, 4 tiêu chuẩn quốc gia gồm TCVN 14282-1:2024, TCVN 14282-2:2024, TCVN 14282-3:2024 và TCVN 14282-4:2024 đã được ban hành nhằm chuẩn hóa toàn diện công tác hút nước thí nghiệm trong lập bản đồ địa chất thủy văn.

Đặt nền tảng kỹ thuật chung cho hút nước thí nghiệm

TCVN 14282-1:2024 – Lập bản đồ địa chất thủy văn – Hút nước thí nghiệm – Phần 1: Yêu cầu chung đóng vai trò như “khung xương sống” của toàn bộ hệ tiêu chuẩn. Phần này đưa ra các nguyên tắc cơ bản, thuật ngữ, yêu cầu kỹ thuật chung và phạm vi áp dụng của hút nước thí nghiệm trong điều tra, lập bản đồ địa chất thủy văn.

Tiêu chuẩn nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính đại diện của điểm hút nước, phù hợp với mục tiêu điều tra và điều kiện địa chất thủy văn cụ thể. Đồng thời, công tác hút nước phải được thiết kế trên cơ sở phân tích đầy đủ tài liệu địa chất, địa vật lý, địa hình và điều kiện khai thác hiện hữu. Việc tuân thủ các yêu cầu chung này nhằm hạn chế sai số, tránh lãng phí nguồn lực và nâng cao độ tin cậy của kết quả.

Lập bản đồ địa chất cần đảm bảo yêu cầu theo tiêu chuẩn. Ảnh minh họa

Xác định sơ đồ và mức độ tác động phù hợp

Một trong những tồn tại phổ biến trước đây là việc lựa chọn sơ đồ hút nước mang tính cảm tính, thiếu căn cứ khoa học. TCVN 14282-2:2024 – Phần 2: Xác định sơ đồ đặc trưng, mức độ tác động và thời lượng hút nước ra đời để khắc phục bất cập này.

Tiêu chuẩn hướng dẫn cụ thể cách lựa chọn sơ đồ hút nước (hút đơn, hút nhóm, hút theo bậc…) tùy thuộc vào loại tầng chứa nước, điều kiện thủy lực và mục tiêu nghiên cứu. Đồng thời, quy định rõ cách xác định bán kính ảnh hưởng, mức độ tác động của hút nước đến môi trường xung quanh và thời lượng hút cần thiết để đảm bảo các thông số thu được phản ánh đúng đặc tính của tầng chứa nước.

Việc xác định hợp lý thời lượng hút nước giúp tránh hai thái cực: hút quá ngắn dẫn đến số liệu chưa ổn định, hoặc hút quá dài gây tốn kém và có nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn nước khu vực. Đây được xem là bước quan trọng giúp cân bằng giữa yêu cầu khoa học và hiệu quả kinh tế – kỹ thuật.

Chuẩn hóa quy trình tiến hành hút nước

TCVN 14282-3:2024 – Phần 3: Tiến hành hút nước tập trung vào các quy định kỹ thuật trong quá trình thực hiện thí nghiệm. Nội dung tiêu chuẩn bao gồm yêu cầu đối với thiết bị, phương pháp đo mực nước, lưu lượng hút, tần suất quan trắc và ghi chép hiện trường.

Theo tiêu chuẩn, quá trình hút nước phải được theo dõi liên tục, đảm bảo số liệu đo đạc chính xác và đồng bộ giữa các giếng hút, giếng quan trắc. Các yếu tố bất thường như thay đổi lưu lượng, sự cố thiết bị hoặc tác động từ khai thác lân cận đều phải được ghi nhận đầy đủ để phục vụ công tác phân tích sau này. 

Việc chuẩn hóa quy trình tiến hành hút nước không chỉ giúp nâng cao chất lượng số liệu mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiểm tra, giám sát và đánh giá độc lập giữa các đơn vị thực hiện.

Chỉnh lý và xử lý tài liệu một cách khoa học

Nếu như các phần trước tập trung vào quá trình chuẩn bị và thực hiện thì TCVN 14282-4:2024 – Phần 4: Công tác chỉnh lý tài liệu hút nước lại giữ vai trò quyết định trong việc “biến số liệu thô thành thông tin khoa học”.

Tiêu chuẩn này hướng dẫn phương pháp kiểm tra, xử lý, phân tích và tổng hợp tài liệu hút nước, bao gồm việc loại bỏ số liệu bất thường, xây dựng đường cong hạ thấp mực nước, xác định các thông số thủy lực như hệ số thấm, hệ số truyền dẫn và hệ số chứa nước. Kết quả chỉnh lý phải được trình bày rõ ràng, có thuyết minh đầy đủ về phương pháp và giả thiết sử dụng. Đây là cơ sở để tích hợp kết quả hút nước vào bản đồ địa chất thủy văn, phục vụ đánh giá trữ lượng, khả năng khai thác và đề xuất phương án quản lý tài nguyên nước dưới đất.

Việc ban hành đồng bộ 4 tiêu chuẩn này đánh dấu bước tiến quan trọng trong chuẩn hóa công tác hút nước thí nghiệm tại Việt Nam. Không chỉ giúp nâng cao chất lượng điều tra địa chất thủy văn, bộ tiêu chuẩn còn góp phần tạo lập hệ dữ liệu thống nhất, phục vụ quy hoạch, cấp phép khai thác và bảo vệ tài nguyên nước dưới đất.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực khai thác ngày càng lớn, việc áp dụng nghiêm túc các tiêu chuẩn này được kỳ vọng sẽ giúp các địa phương và đơn vị chuyên môn đưa ra những quyết định khoa học, bền vững hơn trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước.

An Dương