Từ tăng trưởng ngoại sinh đến nội sinh: Vai trò của tiêu chuẩn hoá đối với phát triển kinh tế

Lý thuyết tăng trưởng kinh tế đã trải qua những chuyển biến căn bản kể từ khi Paul Romer 1 phát triển mô hình tăng trưởng nội sinh vào những năm 1980-1990. Công trình của Romer, được công nhận bằng giải Nobel Kinh tế năm 2018, thay đổi cách hiểu về nguồn gốc của tăng trưởng bền vững. Thay vì xem tăng trưởng là kết quả tất yếu của tích lũy vốn và lao động (như trong mô hình của Robert Solow 2), Romer đặt tri thức, công nghệ và sáng tạo vào vị trí trung tâm của sự phát triển kinh tế.

Từ mô hình Solow sang Romer: Sự chuyển biến trong lý thuyết tăng trưởng

Mô hình tăng trưởng của Robert Solow, ra đời vào những năm 1950, đã chiếm ưu thế trong kinh tế học suốt ba thập kỷ. Mô hình này coi sự thay đổi công nghệ là yếu tố ngoại sinh (exogenous) - tức là đến từ bên ngoài hệ thống kinh tế, không thể giải thích hay tác động bởi các lực lượng bên trong.

Theo đó, tăng trưởng phụ thuộc vào tích lũy vốn vật chất, lao động về tiếp bộ công nghệ ngoại sinh, nhưng do quy luật lợi nhuận biên giảm dần (diminishing marginal returns), mỗi khoản đầu tư bổ sung sẽ mang lại kết quả kém hơn khoản trước - và cuối cùng, tăng trưởng phải dừng lại.

Thực tế lịch sử lại không như vậy. Nhiều quốc gia duy trì tăng trưởng liên tục qua nhiều thế hệ mà không rơi vào trạng thái đình trệ đó. Romer giải quyết mâu thuẫn này bằng cách đưa công nghệ vào bên trong mô hình - xem nó là kết quả của những quyết định kinh tế có chủ đích, không phải điều gì đó “từ trên trời rơi xuống” - và từ đó hình thành lý thuyết tăng trưởng nội sinh.

Ảnh minh hoạ.

Công trình của Romer (năm 1986, 1990) chỉ ra rằng ý tưởng mới, công thức sản xuất và thiết kế kỹ thuật được tạo ra bởi những người có động cơ kinh tế cụ thể: nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, nhà sáng chế [1, 2]. Khi hiểu rằng công nghệ được tạo ra có mục đích, chúng ta có thể nhận diện những chính sách và thể chế nào thúc đẩy sáng tạo đó - và từ đó duy trì tăng trưởng bền vững.

Hàng hóa phi đối kháng: Nền tảng lý thuyết của tăng trưởng không giới hạn

Mô hình tăng trưởng nội sinh xoay quanh một phân biệt quan trọng giữa hai loại hàng hóa kinh tế. Hàng hóa đối kháng (rival goods) là những thứ mà khi một người dùng, người khác không thể dùng cùng lúc, ví dụ: một máy CNC đang gia công linh kiện này không thể đồng thời gia công linh kiện khác; một lô vải đã cắt cho đơn hàng A thì không còn dùng cho đơn hàng B. Tài nguyên vật chất là hữu hạn và bị tranh giành.

Hàng hóa phi đối kháng (non-rival goods) có tính chất khác hẳn: việc một người sử dụng không làm giảm khả năng sử dụng của người khác. Tiêu chuẩn ISO 9001 về hệ thống quản lý chất lượng là ví dụ dễ thấy nhất - một khi được công bố, hàng triệu doanh nghiệp trên toàn thế giới có thể đồng thời áp dụng mà không ai “tiêu hao” phần của người khác.

Tương tự, tiêu chuẩn nén ảnh JPEG (ISO/IEC 10918) hay giải thuật mã hóa AES được NIST chuẩn hóa cũng vậy, toàn thế giới áp dụng đồng thời mà tri thức không hao mòn. Romer nhận thức rõ rằng tri thức, ý tưởng và công thức kỹ thuật thuộc loại hàng hóa phi đối kháng [1, 2]. Chi phí để tạo ra một tiêu chuẩn kỹ thuật - nghiên cứu, thử nghiệm, đàm phán quốc tế - là rất lớn, nhưng chi phí để nhân bản và phổ biến nó gần như bằng không.

Bộ TCVN ISO 9001 là minh chứng trực tiếp: hàng chục nghìn doanh nghiệp Việt Nam áp dụng với chi phí chỉ là mua bản in hoặc truy cập tài liệu. Theo ISO Survey 2023, Việt Nam có gần 12.000 chứng chỉ ISO 9001 còn hiệu lực [3] - như thế có nghĩa là tri thức được “nhân bản” 12.000 lần trong khi chi phí tạo ra tri thức gốc chỉ bỏ ra một lần. Đặc tính phi đối kháng này dẫn đến một kết luận kinh tế quan trọng là khi tăng gấp đôi các yếu tố sản xuất đối kháng trong khi vẫn dùng chung kho tri thức và công nghệ, tổng sản lượng tăng hơn gấp đôi vì chi phí sao chép tri thức hầu như bằng không. Đây là cơ chế giúp Romer giải thích tăng trưởng bền vững mà không rơi vào bế tắc lý thuyết của mô hình Solow.

Tiêu chuẩn hóa như cơ chế truyền tải tri thức kinh tế

Nhìn từ lý thuyết tăng trưởng nội sinh, tiêu chuẩn hóa là quá trình chuyển hóa tri thức ngầm (tacit knowledge) - những kinh nghiệm chỉ tồn tại trong thực hành của một số tổ chức - thành những hướng dẫn rõ ràng mà bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận và áp dụng. Một tiêu chuẩn kỹ thuật, khi được công bố, thực chất là sự kết tinh của những thực hành tốt nhất từ các tổ chức tiên phong, được phổ biến rộng rãi ra toàn bộ nền kinh tế.

Romer minh họa điều này bằng ví dụ về oxit sắt [4]: nguyên tố hóa học không đổi, nhưng tác động kinh tế thay đổi hoàn toàn khi tri thức mới xuất hiện - từ sắc tố sơn đơn giản đến vật liệu lưu trữ dữ liệu từ tính. Sự khác biệt nằm ở “công thức”, tức là tri thức về cách sử dụng vật chất đó.

Ngành thủy sản Việt Nam là ví dụ thực tế cho thấy cơ chế này vận hành như thế nào. Để xuất khẩu vào EU và Nhật Bản, các doanh nghiệp chế biến phải đáp ứng yêu cầu của tiêu chuẩn Codex Alimentarius - bộ tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế do FAO/WHO xây dựng, được WTO công nhận trong khuôn khổ Hiệp định SPS (Sanitary and Phytosanitary) - cùng với ISO 22000 về hệ thống quản lý an toàn thực phẩm.

Kiến thức về kiểm soát nhiễm khuẩn, quản lý chuỗi lạnh, truy xuất nguồn gốc - những “công thức” tích lũy qua nhiều thập kỷ nghiên cứu của các nước phát triển - được truyền tải vào hàng trăm nhà máy chế biến Việt Nam thông qua chính các bộ tiêu chuẩn đó. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2023 đạt gần 9 tỷ USD [5], phần lớn vào các thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn cao. Tri thức được mã hóa thành tiêu chuẩn, lan truyền vào nền kinh tế, tạo ra giá trị trên quy mô lớn mà không bị hao mòn.

Lợi nhuận tăng dần và động lực tích lũy tri thức

Một đặc điểm đáng chú ý của tri thức là có thể tích lũy qua các thế hệ mà không hao mòn. Kho tri thức của một quốc gia không chỉ không giảm theo thời gian mà còn tăng trưởng gia tốc khi có đủ đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Nền tảng tri thức càng dày, việc khám phá những ý tưởng mới càng thuận lợi hơn - Romer gọi đây là động lực tự tăng cường (self- reinforcing dynamic).

Hàn Quốc là ví dụ điển hình. Từ những năm 1970, Chính phủ Hàn Quốc đầu tư có hệ thống vào việc hài hòa tiêu chuẩn quốc gia với ISO/IEC, đồng thời tích cực tham gia các ban kỹ thuật quốc tế để tiếp nhận rồi dần định hình tiêu chuẩn toàn cầu. Đến nay, Samsung và LG không chỉ áp dụng tiêu chuẩn quốc tế mà còn chủ trì nhiều ban kỹ thuật IEC - chuyển từ vị thế “tiếp nhận công thức” sang “định nghĩa công thức”.

Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của quỹ đạo này. Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 ban hành kèm theo Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 15/05/2026 [6] đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt 75% TCVN hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực hoặc tiêu chuẩn nước ngoài của các nước phát triển. Mỗi bộ TCVN được hài hòa chính là một “khoản đầu tư” vào kho tri thức quốc gia - theo logic của Romer, sẽ sinh ra lợi nhuận ngày càng tăng theo thời gian.

Vai trò của tiêu chuẩn hóa trong chiến lược tăng trưởng nội sinh quốc gia

Trong khuôn khổ lý thuyết của Romer, tiêu chuẩn hóa đảm nhận ba vai trò cốt lõi trong quá trình tăng trưởng nội sinh:

Công thức hóa tri thức

Khi một tiêu chuẩn được xây dựng và công bố, những kinh nghiệm sản xuất tinh túy của các tổ chức đi đầu được chuyển hóa thành hướng dẫn rõ ràng mà bất kỳ doanh nghiệp nào cũng có thể tiếp cận - thay vì bị giữ kín trong tay một số ít tổ chức.

TCVN 5603 Nguyên tắc chung về vệ sinh thực phẩm, vốn chỉ nằm ở một số doanh nghiệp xuất khẩu lớn được mã hóa thành hướng dẫn cụ thể cho bất kỳ cơ sở chế biến thực phẩm nào. Tri thức ngầm trở thành hàng hóa phi đối kháng cho toàn nền kinh tế.

Kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu

Các tiêu chuẩn quốc tế (ISO, IEC) và các thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau (Mutual Recognition Arrangement - MRA) giúp sản phẩm và quy trình của một quốc gia được công nhận trên thị trường toàn cầu - nơi quy mô thị trường càng lớn thì giá trị của “công thức” càng cao. Hiệp định EVFTA (hiệu lực từ tháng 8/2020) là dẫn chứng rõ ràng về việc để hưởng ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp Việt Nam phải đáp ứng quy tắc xuất xứ để lưu thông tại Eu cũng phải tuân thủ các quy chuẩn, tiêu chuẩn áp dụng và yêu cầu SPS/TBT liên quan. Qua đó, tiếp nhận tri thức tích lũy từ hàng thập kỷ kinh nghiệm sản xuất châu Âu - một cách “vay mượn ý tưởng” hiệu quả hơn nhiều so với việc tự nghiên cứu từ đầu.

Tạo khuyến khích cho đầu tư cho nghiên cứu và phát triển

Hoạt động tiêu chuẩn hóa có thể tạo điều kiện để các công nghệ đã được bảo hộ sáng chế trở thành thiết yếu đối với một tiêu chuẩn. Quyền độc quyền pháp lý từ bằng sáng chế khi công nghệ được đưa vào tiêu chuẩn, chủ sở hữu SEP thường phải tuân thủ chính sách IPR và cam kết cấp phép FRAND của tổ chức tiêu chuẩn hóa.

Các bằng sáng chế thiết yếu tiêu chuẩn (Standard Essential Patents - SEP) trong ngành viễn thông là ví dụ tiêu biểu: Qualcomm và Nokia nắm giữ hàng nghìn SEP liên quan đến 4G/5G, tạo dòng thu nhập bản quyền khổng lồ. Đây là cơ chế Romer mô tả: quyền độc quyền tạm thời khuyến khích doanh nghiệp chấp nhận rủi ro đầu tư R&D lớn; sau khi hết hạn bảo hộ, tri thức đó trở thành tài sản công. Với Việt Nam, có một gợi ý chính sách là khuyến khích doanh nghiệp không chỉ áp dụng tiêu chuẩn quốc tế mà còn tham gia xây dựng chúng - từ đó đặt nền móng cho việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ trong các tiêu chuẩn toàn cầu.

Tiêu chuẩn hóa và bản chất của tăng trưởng kinh tế bền vững

Romer chỉ ra rằng, tăng trưởng kinh tế dài hạn không đến từ việc tích lũy thêm vốn và lao động, mà từ việc liên tục tìm ra những công thức sản xuất mới, những cách sắp xếp tài nguyên thông minh hơn. Tăng trưởng bền vững không phải là “nấu nướng nhiều hơn” với công thức cũ, mà là “nấu thông minh hơn” nhờ những công thức liên tục được khám phá, kiểm chứng và tiêu chuẩn hóa.

Lĩnh vực tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng, từ góc độ này, không phải là chức năng quản lý bên lề mà là thành phần cốt lõi trong hệ thống thúc đẩy tăng trưởng nội sinh. Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật được thế giới công nhận chính là xây dựng một cơ sở hạ tầng tri thức công cộng cho toàn bộ nền kinh tế - và đó là khoản đầu tư không thể thiếu trong chiến lược phát triển dài hạn. Để tăng trưởng bền vững được duy trì, mỗi quốc gia đều cần đầu tư liên tục vào phát triển tiêu chuẩn mới, cập nhật tiêu chuẩn hiện hữu và hội nhập vào hệ thống tiêu chuẩn quốc tế. Đây không phải là công việc phụ trợ, mà là phần không thể thiếu của chiến lược phát triển kinh tế dài hạn.

Bùi Ngọc Bích - Phó Viện trưởng Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam

GHI CHÚ

1. Paul M. Romer (sinh năm 1955) là nhà kinh tế học người Mỹ, nguyên chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới (2016-2018). Ông được trao giải Nobel Kinh tế năm 2018 cùng William Nordhaus vì công trình phát triển lý thuyết tăng trưởng nội sinh, trong đó tri thức và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực cốt lõi của tăng trưởng kinh tế dài hạn.

2. Robert M. Solow (1924-2023), nhà kinh tế học người Mỹ, đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1987. Mô hình tăng trưởng của ông coi tiến bộ công nghệ là yếu tố ngoại sinh - nền tảng để Romer sau này phản biện và phát triển lý thuyết tăng trưởng nội sinh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] P.M. Romer (1986), “Increasing returns and long-run growth”, Journal of Political Economy, 94(5), DOI: 10.1086/261420.

[2] P.M. Romer (1990), “Endogenous technological change”, Journal of Political Economy, 98(5), DOI: 10.1086/261725.

[3] ISO (2023), The ISO Survey of Management System Standard Certifications 2023, Geneva: ISO.

[4] P.M. Romer (1993), “Idea Gaps and Object Gaps in Economic Development”, Journal of Monetary Economics, 32(2), pp.543-573, DOI: 10.1016/0304-3932(93)90029-F.

[5] Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam - VASEP (2024), Báo cáo xuất khẩu thủy sản năm 2023.

[6] Thủ tướng Chính phủ (2026), Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 15/5/2026 phê duyệt Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035.