Khi truy xuất nguồn gốc trở thành “tiêu chuẩn sống còn” của doanh nghiệp xuất khẩu

Truy xuất nguồn gốc và sự thay đổi trong “luật chơi” thương mại quốc tế

Truy xuất nguồn gốc được hiểu là khả năng theo dõi toàn bộ hành trình của sản phẩm từ vùng nguyên liệu, quá trình sản xuất, thu hoạch, chế biến đến phân phối. Đây không đơn thuần là việc gắn mã QR lên bao bì, mà là một hệ thống dữ liệu nhằm đảm bảo tính minh bạch, liên thông và có khả năng kiểm chứng trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Tại Việt Nam, hoạt động truy xuất nguồn gốc trong nông nghiệp và thực phẩm đang được triển khai dựa trên các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP và hệ thống mã số mã vạch GS1 nhằm chuẩn hóa dữ liệu và phục vụ xuất khẩu.

Tuy nhiên, trên thị trường quốc tế, yêu cầu này đã vượt xa mức khuyến khích minh bạch và trở thành một tiêu chí đánh giá quan trọng đối với hàng hóa nhập khẩu. Nhiều nhà nhập khẩu không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm cuối cùng mà còn yêu cầu toàn bộ dữ liệu chuỗi sản xuất phải có khả năng truy vết rõ ràng, đầy đủ và nhất quán.

Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem truy xuất nguồn gốc như việc in mã QR lên sản phẩm. Trên thực tế, mã QR chỉ là công cụ truy cập thông tin, trong khi giá trị cốt lõi nằm ở hệ thống dữ liệu phía sau, bao gồm toàn bộ quá trình ghi nhận, lưu trữ và cập nhật thông tin sản xuất.

Hệ thống truy xuất nguồn gốc đúng nghĩa phải đảm bảo dữ liệu được ghi nhận xuyên suốt từ đầu vào đến đầu ra, có sự đồng bộ giữa các khâu sản xuất, sơ chế và phân phối, đồng thời có khả năng kiểm chứng khi cần thiết. Một số giải pháp công nghệ tại Việt Nam hiện đã hỗ trợ doanh nghiệp số hóa quá trình này, góp phần tăng tính minh bạch và hạn chế gian lận dữ liệu trong chuỗi cung ứng.

Đối với hàng hóa xuất khẩu, yêu cầu này đặc biệt quan trọng bởi chỉ một sai lệch nhỏ trong thông tin cũng có thể dẫn đến rủi ro bị trả hàng, chậm thông quan hoặc mất hợp đồng với đối tác quốc tế.

Doanh nghiệp Việt và những mô hình truy xuất đang hình thành

Trong nhóm doanh nghiệp nông nghiệp quy mô lớn, Tập đoàn Lộc Trời là một trong những đơn vị theo đuổi mô hình chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến xuất khẩu. Doanh nghiệp phát triển hệ thống liên kết với nông dân, kiểm soát vùng nguyên liệu và tổ chức sản xuất theo chuỗi, từ canh tác, thu hoạch đến chế biến và xuất khẩu. Cách tiếp cận này giúp Lộc Trời tăng khả năng kiểm soát chất lượng đầu vào và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ thị trường quốc tế.

Ở cấp độ địa phương, sản phẩm na Chi Lăng (Lạng Sơn) là một ví dụ điển hình cho việc gắn truy xuất nguồn gốc với xây dựng thương hiệu nông sản vùng miền. Việc thiết lập mã số vùng trồng, quản lý quy trình canh tác và chuẩn hóa thông tin sản xuất giúp sản phẩm nâng cao khả năng tiếp cận thị trường trong và ngoài nước, đồng thời tạo niềm tin với người tiêu dùng thông qua tính minh bạch của sản phẩm.

Hiện nay, các thị trường lớn như Liên minh châu Âu, Mỹ và Nhật Bản đang áp dụng những tiêu chuẩn ngày càng nghiêm ngặt đối với nông sản và thực phẩm nhập khẩu. Doanh nghiệp không chỉ phải chứng minh chất lượng sản phẩm cuối cùng mà còn phải cung cấp đầy đủ thông tin về toàn bộ quá trình sản xuất.

Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do như EVFTA mở rộng cơ hội xuất khẩu cho hàng hóa Việt Nam, đồng thời cũng nâng cao yêu cầu về minh bạch chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc trở thành yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Điều này khiến truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mang tính kỹ thuật, mà trở thành điều kiện bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn tham gia sâu và duy trì vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Doanh nghiệp Việt trước bài toán chuyển đổi sang quản trị dữ liệu

Dù xu hướng truy xuất nguồn gốc đã trở nên rõ ràng, nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm chế biến, vẫn gặp không ít khó khăn khi triển khai.

Thực tế cho thấy sản xuất còn manh mún, dữ liệu chưa được chuẩn hóa, mức độ số hóa giữa các khâu trong chuỗi cung ứng chưa đồng bộ. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư hệ thống truy xuất và hạn chế về nhân lực vận hành cũng là những rào cản đáng kể.

Trong khi đó, yêu cầu từ thị trường quốc tế không chỉ dừng ở việc “có truy xuất nguồn gốc”, mà ngày càng tập trung vào mức độ chính xác, tính liên tục và khả năng xác minh của dữ liệu.

Truy xuất nguồn gốc đang chuyển từ một công cụ hỗ trợ quản lý sang tiêu chuẩn bắt buộc trong thương mại quốc tế. Với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực nông sản và thực phẩm, đây không còn là câu chuyện nâng cao giá trị sản phẩm mà là điều kiện để duy trì sự hiện diện trên thị trường toàn cầu. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng ngày càng minh bạch hóa và số hóa mạnh, doanh nghiệp kiểm soát tốt dữ liệu truy xuất sẽ có lợi thế rõ rệt trong cạnh tranh và phát triển dài hạn.

Nguyễn Hương