Tiêu chuẩn hóa AI trong đô thị thông minh: Từ yêu cầu kỹ thuật đến xây dựng niềm tin

Trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới 14-10 diễn ra mới đây, ông Nguyễn Hải Anh - Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam đã có những chia sẻ về khung tiêu chuẩn đạo đức AI chuyên biệt cho bối cảnh đô thị thông minh.

Theo ông Hải Anh, đô thị thông minh đang chuyển từ số hóa dữ liệu sang ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để dự báo, tối ưu hóa và hỗ trợ ra quyết định trên các hạ tầng thiết yếu. Hiện 26/34 tỉnh, thành phố đã phê duyệt đề án đô thị thông minh. Thị trường đô thị thông minh tăng từ 8 tỷ USD năm 2025 lên 23 tỷ USD năm 2034; AI có thể đóng góp 79,3 tỷ USD vào năm 2030, tương đương khoảng 12% GDP Việt Nam.

AI mang lại nhiều lợi ích như hỗ trợ chẩn đoán sớm, phát triển y tế từ xa, quản lý phụ tải năng lượng, giám sát an ninh, bảo vệ quyền riêng tư và tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Công nghệ này cũng góp phần kết nối thiết bị IoT đô thị, tối ưu tài nguyên và hỗ trợ ứng phó khủng hoảng.

Tuy nhiên, quá trình ứng dụng AI đặt ra những thách thức về an toàn, an ninh, quyền con người và môi trường. Hà Nội có 1.837 camera AI tại 195 nút giao đã kết nối trung tâm; số vụ tấn công hạ tầng năng lượng tăng gấp ba lần trong bốn năm, nguy cơ thiên lệch dữ liệu...

Bên cạnh đó, điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu toàn cầu tăng từ 415 TWh lên 945 TWh trong giai đoạn 2024 - 2030, đặt ra yêu cầu cân bằng giữa hiệu quả dịch vụ và dấu chân carbon.

Theo ông Hải Anh, đặc thù của AI đô thị là tính chất xã hội - kỹ thuật phức hợp. Hệ thống sử dụng dữ liệu từ camera, cảm biến IoT, dữ liệu không gian và dữ liệu hành chính, trong khi kết quả vận hành có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hạ tầng thiết yếu và quyền lợi người dân. "Do hành vi AI mang tính xác suất, có thể thay đổi theo dữ liệu và bối cảnh, việc đánh giá không thể chỉ thực hiện một lần trước khi triển khai mà cần gắn với quá trình vận hành, giám sát và cải tiến", ông nhận định.

Tiêu chuẩn hóa theo toàn bộ hệ thống và vòng đời AI

Ông Nguyễn Hải Anh cho biết thêm, AI đô thị không phải một thuật toán độc lập mà là chuỗi hệ thống gồm dữ liệu đầu vào, mạng và điện toán, nền tảng dữ liệu, mô hình AI, ứng dụng và dịch vụ, hỗ trợ quyết định, giám sát và cải tiến. Vì vậy, tiêu chuẩn hóa cần bao quát toàn bộ hệ thống và vòng đời công nghệ.

Cách tiếp cận được đề xuất gồm hai chiều: tiêu chuẩn AI nền tảng áp dụng chung cho các lĩnh vực và tiêu chuẩn chuyên ngành bổ sung yêu cầu theo từng lĩnh vực ứng dụng. Trong đó, tiêu chuẩn nền tảng tập trung vào thuật ngữ, kiến trúc, chất lượng dữ liệu và mô hình, quản lý rủi ro, đánh giá tác động, tính đáng tin cậy và minh bạch. Tiêu chuẩn chuyên ngành hướng đến an toàn vận hành, chất lượng dịch vụ đô thị, kiểm soát của con người và trách nhiệm giải trình.

Khung kiến trúc tiêu chuẩn AI quốc gia Việt Nam sẽ gồm tám lớp, bao quát từ cơ sở, công nghệ hỗ trợ, nền tảng phần cứng và phần mềm đến ứng dụng, sản phẩm, dịch vụ, ứng dụng công nghiệp; trong đó, an toàn và đạo đức là lớp xuyên suốt. Khoảng trống cần giải quyết không chỉ là thiếu tiêu chuẩn AI mà còn nằm ở cơ chế kết nối, hướng dẫn áp dụng và yêu cầu bổ sung tại các điểm giao thoa giữa tiêu chuẩn nền tảng và tiêu chuẩn chuyên ngành.

Chuyển nguyên tắc đạo đức thành yêu cầu kiểm chứng được

Một nội dung trọng tâm của tiêu chuẩn hóa AI đô thị là cụ thể hóa các nguyên tắc đạo đức thành yêu cầu có thể đánh giá trong thực tế. Ông Hải Anh viện dẫn Luật AI năm 2025, Thông tư 05/2026 về Khung đạo đức AI quốc gia, Nghị định 269/2025, Thông tư 03/2026 về tiêu chí đô thị thông minh và TCVN 42001 về hệ thống quản lý AI đồng thời cho biết, khung đạo đức AI quốc gia gồm bốn nhóm nguyên tắc: bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại; tôn trọng quyền con người, công bằng và minh bạch; thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và bền vững; khuyến khích đổi mới và trách nhiệm xã hội.

Các nguyên tắc này cần được cụ thể hóa theo từng lĩnh vực. Trong giao thông, yêu cầu tập trung vào an toàn vận hành thời gian thực, kiểm soát của con người và minh bạch xử phạt nguội. Trong y tế, cần bảo đảm an toàn người bệnh, giải thích kết quả, giảm thiên lệch và bảo vệ dữ liệu. Giáo dục chú trọng công bằng, minh bạch và bảo vệ dữ liệu trẻ em; trong an ninh, dịch vụ công và chính quyền số, các yêu cầu tập trung vào quyền riêng tư, khả năng giải trình và minh bạch trong quyết định của AI.

Các tiêu chuẩn tham chiếu được nêu gồm ISO/IEC 23894, ISO/IEC 42005, ISO/IEC 42001, ISO 37120/22 và IEEE 7001.

Để hiện thực hóa các nguyên tắc đạo đức, ông đề xuất cơ chế “đạo đức đo được” thông qua phiếu tự đánh giá, minh chứng và hành động khắc phục. Các chỉ tiêu cần có ngưỡng định lượng, gắn với bộ chỉ số ICT đô thị thông minh theo TCVN 14506:2025, tương đương ISO/IEC 30146.

Về lâu dài, mỗi hệ thống AI đô thị cần được đánh giá định kỳ, tiến tới chứng nhận sự phù hợp và có “hộ chiếu đạo đức” minh bạch.

Ưu tiên ứng dụng và hoàn thiện chính sách

Năm nhóm ứng dụng AI đô thị được ưu tiên gồm giao thông đô thị; môi trường và năng lượng; an ninh và giám sát; dịch vụ công và chính quyền số; y tế, giáo dục và xã hội.

Song song với đó, sáu nội dung nghiên cứu và tiêu chuẩn hóa được xác định là kết nối AI với dữ liệu đô thị; kết nối AI với mô hình thông tin đô thị CIM và Digital Twin; tăng cường tương tác giữa AI, IoT, Cloud và các nền tảng; xây dựng khung chất lượng AI theo từng trường hợp sử dụng; quản lý rủi ro và vòng đời AI; phát triển phương pháp đánh giá sự phù hợp, chuyển từ kiểm tra một lần sang giám sát liên tục và tái đánh giá theo rủi ro.

Tiêu chuẩn hóa AI không chỉ tạo ra những yêu cầu kỹ thuật mới mà còn hình thành khả năng chứng minh, giám sát và giải trình. Việc kết nối tiêu chuẩn AI với tiêu chuẩn đô thị thông minh, dữ liệu, hạ tầng và các lĩnh vực ứng dụng sẽ góp phần bảo đảm khả năng tương tác, nâng cao chất lượng dịch vụ và hỗ trợ phát triển bền vững.

Đô thị thông minh chỉ thực sự “thông minh” khi người dân tin tưởng các hệ thống AI vận hành nó, hướng tới mục tiêu chuyển từ “AI có thể làm được” sang “AI có thể được tin cậy để phục vụ xã hội”.

Hà My