Chuẩn hóa vật liệu xây dựng xanh: Từ tiêu chuẩn đến chứng nhận
08:06 28/10/2026(VietQ.vn) - Nghị định số 209/2026/NĐ-CP đặt ra yêu cầu thúc đẩy sử dụng vật liệu xây dựng xanh, vật liệu tái chế và thân thiện với môi trường. Để triển khai hiệu quả, cần hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, dữ liệu môi trường và cơ chế đánh giá, chứng nhận, bảo đảm thống nhất với thông lệ quốc tế và phù hợp điều kiện Việt Nam.
Sự kiện: Kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới (14/10)
Tiêu chuẩn hóa: Chủ động thích ứng với công nghệ mới
AI trong đô thị thông minh: Tiếp cận từ khía cạnh tiêu chuẩn hoá
Tóm tắt:
Nghị định số 209/2026/NĐ-CP xác lập các khái niệm vật liệu tái chế, vật liệu xanh và vật liệu xây dựng thân thiện môi trường, đồng thời yêu cầu ưu tiên sử dụng trên cơ sở phù hợp kỹ thuật, chi phí vòng đời, khả năng cung ứng và bảo vệ môi trường. Bài viết rà soát pháp luật về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và chất lượng sản phẩm; TCVN hiện hành; nhiệm vụ xây dựng TCVN năm 2026-2027; cùng các tiêu chuẩn ISO và EN liên quan. Kết quả cho thấy cần phân định đúng vai trò của TCVN, QCVN, tài liệu chương trình công bố môi trường của sản phẩm (EPD), quy tắc loại sản phẩm, cơ sở dữ liệu và văn bản quản lý.
Bài viết đề xuất sáu nhóm nội dung ưu tiên, đồng thời làm rõ quan hệ giữa đánh giá vòng đời (LCA), EPD, quy tắc loại sản phẩm, dữ liệu số và chứng nhận vật liệu xanh. EPD là nguồn dữ liệu môi trường đã được chuẩn hóa, không tự thân là chứng nhận sản phẩm xanh.
1. Cơ sở pháp lý và hiện trạng tiêu chuẩn
Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, được sửa đổi năm 2025, phân biệt TCVN áp dụng tự nguyện, QCVN bắt buộc và TCCS áp dụng trong phạm vi tổ chức [2]. Do đó, phương pháp và yêu cầu kỹ thuật ổn định phù hợp với TCVN; giới hạn thiết yếu về an toàn, sức khỏe và môi trường thuộc QCVN hoặc văn bản chuyên ngành; quy tắc chương trình EPD và quy tắc bổ sung cần cơ chế cập nhật linh hoạt; ưu đãi, đấu thầu và mua sắm cần văn bản quản lý phù hợp.
Việt Nam đã có các TCVN ISO 14020, 14021, 14024 và 14025 về tuyên bố môi trường; TCVN ISO 14040, 14044 và 14067 về đánh giá vòng đời và dấu vết cacbon; TCVN 14468 và một số phần của TCVN 14469 về kinh tế tuần hoàn [3]. Kế hoạch xây dựng TCVN năm 2026 đã có nhiệm vụ theo EN 15804 và EN 15978; Kế hoạch năm 2027 của Bộ Xây dựng có các nhiệm vụ theo EN 15941, ISO 22057 và quy tắc bổ sung cho xi măng - vôi, bê tông và sản phẩm gốc thạch cao [4]. Các TCVN thuộc bộ ISO 14020 cần được rà soát theo các phiên bản ISO mới và tiến trình sửa đổi liên quan [5].
Ảnh minh hoạ.
Các nội dung chưa đồng bộ ở cấp chuyên ngành gồm thuật ngữ và hồ sơ bằng chứng; điều kiện loại trừ; dữ liệu kiểm kê vòng đời Việt Nam; tính tuần hoàn và nguyên liệu thứ cấp; chuẩn đối sánh; kiểm tra xác nhận, chứng nhận và thừa nhận kết quả; cùng dữ liệu số phục vụ thiết kế và quản lý.
2. Các nội dung tiêu chuẩn hóa cần ưu tiên
Bảng 1 đề xuất sáu nhóm nội dung dùng chung. Tên tài liệu là định hướng nghiên cứu; hình thức cuối cùng phải được xác định qua lập nhiệm vụ, tham vấn, thẩm định và đánh giá tác động.
Bảng 1 - Nội dung ưu tiên và hình thức tài liệu phù hợp
|
Nhóm nội dung |
Nhiệm vụ ưu tiên và hình thức phù hợp |
|
1. Thuật ngữ, tuân thủ và tuyên bố |
TCVN thuật ngữ, nguyên tắc và hồ sơ bằng chứng; rà soát các TCVN ISO 14020, 14021, 14024 và 14025; rà soát QCVN/TCVN về VOC, formaldehyde, chì, phóng xạ và rửa trôi. Hình thức: TCVN; QCVN cho giới hạn bắt buộc; tiêu chí chứng nhận tự nguyện. |
|
2. LCA, dữ liệu và EPD |
Hoàn thành TCVN theo EN 15804 và EN 15941; xây dựng quy tắc chương trình EPD và dữ liệu kiểm kê vòng đời Việt Nam. Quy tắc bổ sung chỉ cần khi quy tắc cốt lõi chưa bao quát nội dung đặc thù. Hình thức: TCVN, tài liệu chương trình, cơ sở dữ liệu. |
|
3. Kinh tế tuần hoàn và nguyên liệu thứ cấp |
TCVN đánh giá tính tuần hoàn, hàm lượng tái chế, nguyên liệu thứ cấp, truy xuất nguồn gốc, thiết kế tháo rời và cấu kiện tái sử dụng; phiếu dữ liệu tuần hoàn. Hình thức: TCVN; QCVN theo rủi ro; cơ sở dữ liệu. |
|
4. Chuẩn đối sánh và đánh giá xanh |
Phương pháp xác định nhóm sản phẩm tương đương, đơn vị chức năng, tuổi thọ, đường cơ sở và cấp hiệu suất; tiêu chí chương trình chứng nhận tự nguyện phù hợp ISO 14024 và ISO/IEC 17065. Hình thức: TCVN phương pháp; dữ liệu chuẩn đối sánh; tài liệu chương trình. |
|
5. Dữ liệu số, BIM và hộ chiếu vật liệu |
Theo dõi tiến trình soát xét ISO 22057; quy định mã nhận dạng, từ điển dữ liệu, phiên bản, liên kết EPD, chứng nhận, thông tin tuần hoàn và hộ chiếu vật liệu. Hình thức: TCVN dữ liệu; quy chế cơ sở dữ liệu. |
|
6. Sử dụng trong công trình và thị trường |
Hoàn thành TCVN theo EN 15978; hướng dẫn chi phí vòng đời và sử dụng EPD, bằng chứng tương đương trong thiết kế, đấu thầu, mua sắm và ưu đãi. Hình thức: TCVN/hướng dẫn và văn bản quản lý. |
Nguồn: Tác giả đề xuất từ Nghị định 209/2026/NĐ-CP, pháp luật về tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, TCVN hiện hành và nhiệm vụ xây dựng TCVN năm 2026-2027.
3. Quan hệ giữa EPD, quy tắc loại sản phẩm và chứng nhận vật liệu xanh
Trình tự phù hợp gồm: dữ liệu kiểm kê vòng đời, LCA và chất lượng dữ liệu; quy tắc chương trình phù hợp ISO 14025; quy tắc cốt lõi theo EN 15804; quy tắc bổ sung khi quy tắc cốt lõi chưa bao quát nội dung đặc thù; báo cáo dự án; kiểm tra xác nhận, đăng ký và công bố EPD; sau đó sử dụng dữ liệu ở cấp công trình. EN 15941 quy định chất lượng dữ liệu, ISO 22057 cấu trúc dữ liệu EPD trong BIM, còn EN 15978 sử dụng EPD và dữ liệu LCA ở cấp công trình; các tài liệu này không phải quy tắc loại sản phẩm.
EPD đã được kiểm tra xác nhận không đồng nghĩa với chứng nhận vật liệu xanh. Kiểm tra xác nhận EPD xem xét phương pháp, dữ liệu và quy tắc áp dụng; chương trình chứng nhận xanh, nếu được xây dựng, còn phải đánh giá công năng, chất lượng, an toàn, sức khỏe, môi trường, tính tuần hoàn, điều kiện loại trừ và chuẩn đối sánh. Trong Kế hoạch xây dựng TCVN năm 2027 của Bộ Xây dựng, nhiệm vụ theo EN 16757 xuất hiện tại hai vị trí (296 và 335), cần rà soát để hợp nhất hoặc làm rõ phạm vi trước khi triển khai.
4. Thứ tự thực hiện và kiến nghị
Trước mắt cần rà soát nhu cầu soát xét các TCVN thuộc bộ ISO 14020; hoàn thành TCVN theo EN 15804 và EN 15978, đồng thời theo dõi tình trạng tài liệu gốc; xây dựng tiêu chuẩn thuật ngữ, hồ sơ bằng chứng và quy tắc chương trình EPD; rà soát yêu cầu bắt buộc về chất lượng, an toàn, sức khỏe và môi trường. Thí điểm EPD nên ưu tiên xi măng - vôi, bê tông, thép và sản phẩm gốc thạch cao.
Tiếp theo cần phát triển dữ liệu kiểm kê vòng đời Việt Nam, tiêu chuẩn về tính tuần hoàn, nguyên liệu thứ cấp, truy xuất nguồn gốc, EPD số và hộ chiếu vật liệu. Chuẩn đối sánh và chứng nhận tự nguyện chỉ nên xây dựng sau thí điểm. Việc áp dụng trong mua sắm công, ưu đãi hoặc QCVN cần đánh giá tác động, năng lực thử nghiệm, nguồn cung, cạnh tranh và yêu cầu TBT. Cần phối hợp giữa cơ quan quản lý xây dựng, cơ quan tiêu chuẩn quốc gia, các ban kỹ thuật, hiệp hội và doanh nghiệp.
5. Kết luận
Nghị định 209 đã xác định các thuộc tính của vật liệu tái chế, vật liệu xanh và vật liệu xây dựng thân thiện môi trường. Tiêu chuẩn hóa cần chuyển các thuộc tính này thành điều kiện tuân thủ, phương pháp đo, dữ liệu, quy tắc công bố, tiêu chí tuần hoàn, chuẩn đối sánh và cách sử dụng kết quả. Phân định đúng vai trò của TCVN, QCVN, chương trình EPD, quy tắc loại sản phẩm, cơ sở dữ liệu và chứng nhận sẽ hỗ trợ thực hiện Nghị định đồng bộ, tương thích quốc tế và hạn chế chi phí tuân thủ.
ThS. Trần Phương - Viện Khoa học Công nghệ xây dựng (IBST)
Tài liệu tham khảo
[1] Chính phủ (2026), Nghị định số 209/2026/NĐ-CP ngày 15/6/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xây dựng về quản lý vật liệu xây dựng.
[2] Luật số 68/2006/QH11, sửa đổi bởi Luật số 70/2025/QH15; Nghị định số 22/2026/NĐ-CP; các Thông tư số 13-16/2026/TT-BKHCN.
[3] Các TCVN ISO 14020:2009, 14021:2017, 14024:2019, 14025:2009; TCVN ISO 14040:2009, 14044:2011, 14067:2020; TCVN ISO/IEC 17065:2013; TCVN 14468 và bộ TCVN 14469:2025.
[4] Quyết định số 4466/QĐ-BKHCN ngày 27/12/2025; Quyết định số 1194/QĐ-BXD ngày 09/7/2026 và Phụ lục I.
[5] EN 15804:2012+A2:2019/AC:2021; EN 15941:2024; EN 15978:2026; ISO 21930:2017; ISO 22057:2022 và ISO/AWI 22057; ISO 14020:2022; ISO 14021/14024/14025:2026.
