Hàng giả trên thương mại điện tử xuyên biên giới ngày càng khó kiểm soát

Hàng giả tràn lan trên nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới

Thương mại điện tử (TMĐT) xuyên biên giới đang trở thành một kênh quan trọng của hoạt động mua bán hàng hóa. Người tiêu dùng có thể tiếp cận sản phẩm từ nhiều quốc gia chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại, trong khi doanh nghiệp có thêm cơ hội đưa hàng hóa ra thị trường quốc tế. Riêng hoạt động xuất khẩu qua Amazon của doanh nghiệp Việt Nam đã ghi nhận hơn 17 triệu sản phẩm được đưa ra thị trường quốc tế. TMĐT xuyên biên giới cũng ghi nhận mức tăng trưởng 26% so với năm trước. Quy mô thị trường càng mở rộng, nguy cơ hàng giả, hàng nhái lợi dụng các nền tảng số để tiếp cận người mua càng lớn.

Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương cho biết, tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc trên môi trường điện tử đang diễn biến phức tạp, với phương thức ngày càng đa dạng, trong đó có việc lợi dụng livestream, mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới để quảng bá, tiêu thụ hàng hóa.

Khác với phương thức buôn bán truyền thống, người bán trên môi trường số có thể không trực tiếp hiện diện tại Việt Nam. Hàng hóa có thể được quảng bá trên một nền tảng ở nước ngoài, đặt mua trực tuyến, sau đó vận chuyển qua nhiều khâu logistics trước khi đến tay người tiêu dùng.

Hàng giả xuyên biên giới ngày càng tăng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác kiểm soát. Ảnh minh họa

Mô hình này khiến việc xác định người bán, nơi tập kết hàng, nguồn gốc sản phẩm và trách nhiệm của từng chủ thể trở nên khó khăn hơn. Đặc biệt, với những đơn hàng nhỏ lẻ, số lượng giao dịch lớn và được vận chuyển qua nhiều tuyến khác nhau, việc kiểm tra từng lô hàng bằng phương thức truyền thống khó đáp ứng yêu cầu quản lý.

Theo Cổng thông tin của ngành Hải quan, TMĐT xuyên biên giới đang đặt ra những thách thức mới đối với công tác kiểm soát hàng hóa. Không chỉ dòng hàng cần được giám sát, cơ quan chức năng còn cần tiếp cận và khai thác dữ liệu liên quan đến giao dịch để nhận diện những dấu hiệu bất thường.

Thực tế tại các tuyến biên giới cho thấy nguy cơ hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn hiện hữu. Tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, lực lượng Hải quan phát hiện gần 15.000 sản phẩm mỹ phẩm và hàng thời trang nghi giả mạo nhiều thương hiệu nổi tiếng. Hay tại cửa khẩu quốc tế Mộc Bài, lực lượng Hải quan cũng phát hiện một container quá cảnh chứa 5.090 sản phẩm không khai báo, nghi giả mạo các thương hiệu Gucci, Chanel, Louis Vuitton và Rolex. Sau quá trình xác minh, đại diện hợp pháp của các thương hiệu xác nhận toàn bộ số hàng hóa trên là sản phẩm giả mạo.

Những vụ việc này cho thấy hàng giả có thể đi qua nhiều mắt xích, từ nguồn hàng, vận chuyển qua biên giới đến khâu quảng bá và tiêu thụ trên thị trường. Khi các khâu này được tổ chức ở nhiều địa điểm khác nhau, thậm chí liên quan đến nhiều quốc gia, việc truy tìm nguồn gốc và xác định trách nhiệm càng phức tạp.

Không chỉ vậy, các đối tượng kinh doanh hàng giả còn có khả năng nhanh chóng thay đổi phương thức hoạt động. Một tài khoản bán hàng bị phát hiện có thể được thay bằng tài khoản khác; gian hàng có thể thay đổi tên, chuyển sang nền tảng mới hoặc tiếp tục tiếp cận khách hàng thông qua mạng xã hội và livestream.

Theo đại diện Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03), tình trạng buôn lậu, sản xuất và kinh doanh hàng giả hiện không còn chỉ diễn ra ở quy mô nhỏ lẻ mà có thể hình thành các đường dây có tổ chức, phân công rõ các khâu từ nhập hàng, vận chuyển, quảng cáo đến tiêu thụ.

Ở góc độ người tiêu dùng, môi trường trực tuyến cũng tạo thêm khó khăn trong nhận biết hàng thật, hàng giả. Người mua chủ yếu tiếp cận sản phẩm thông qua hình ảnh, video, thông tin quảng cáo và đánh giá trên mạng. Trong khi đó, hình ảnh của hàng chính hãng hoàn toàn có thể bị sao chép để quảng cáo cho sản phẩm giả.

TS. Lê Tường Vy, Khoa Luật, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành cũng cho rằng, dòng hàng giả xuyên biên giới đang vận hành ngày càng tinh vi trên nền TMĐT, từ kho ngoại quan qua mạng lưới chuyển phát nhanh đến tay người mua. Đáng chú ý, tiếp thị liên kết cũng có thể bị biến tướng thành vỏ bọc che giấu nguồn cung.

Theo bà, hàng giả đang thay đổi cách di chuyển qua biên giới. Nếu trước đây hàng vi phạm thường được vận chuyển bằng những lô hàng lớn, tập kết tại một địa điểm và để lại dấu vết tương đối rõ, thì TMĐT xuyên biên giới cho phép hàng hóa được chia nhỏ và vận chuyển theo từng đơn đặt hàng.

Một mô hình đáng lưu ý là kết hợp kho ngoại quan với trung tâm chia chọn bưu chính, chuyển phát nhanh. Hàng hóa có thể được đưa vào kho ngoại quan, sau đó chia nhỏ theo đơn hàng khi người tiêu dùng đặt mua trên sàn TMĐT. Dữ liệu đơn hàng nhanh chóng được chuyển đến các khâu nhặt hàng, đóng gói, chia chọn rồi đưa vào mạng lưới chuyển phát.

Điều đáng lo là dòng hàng và dòng dữ liệu gần như vận hành đồng thời. Với các bưu gửi giá trị nhỏ, quy trình xử lý nhanh khiến hàng hóa dễ hòa vào dòng chuyển phát thông thường. Nếu chỉ kiểm tra từng kiện hàng riêng lẻ, cơ quan chức năng rất khó nhận diện phía sau là một nguồn hàng giả được tổ chức bài bản.

Bộ Công Thương từng cảnh báo người tiêu dùng có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt thật – giả trên môi trường mạng, bởi thông tin và hình ảnh quảng cáo chưa chắc phản ánh đúng sản phẩm thực tế được giao đến tay khách hàng. Đối với hàng hóa xuyên biên giới, vấn đề còn phức tạp hơn khi người mua khó xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng về sản phẩm. Đây cũng là một trong những thách thức đặt ra trong quá trình hoàn thiện cơ chế quản lý TMĐT xuyên biên giới.

Tăng trách nhiệm nền tảng, quản lý bằng dữ liệu

Trước sự thay đổi nhanh của thị trường, công tác chống hàng giả cũng cần chuyển mạnh từ phương thức kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Từ ngày 1/7/2026, Luật Thương mại điện tử năm 2025 có hiệu lực, tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc quản lý hoạt động kinh doanh trên môi trường số. Cùng với đó, cơ quan quản lý đang hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu TMĐT theo hướng chuẩn hóa, kết nối và liên thông, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong giám sát, hậu kiểm và xử lý vi phạm.

Một trọng tâm được đặt ra là định danh người bán và tăng khả năng chia sẻ dữ liệu giữa các chủ thể liên quan. Khi thông tin về người bán, sản phẩm, giao dịch và vận chuyển được kết nối, cơ quan chức năng có thể sớm nhận diện những dấu hiệu bất thường, khoanh vùng tài khoản hoặc sản phẩm có nguy cơ vi phạm.

Cùng với đó, trách nhiệm của các nền tảng TMĐT cần tiếp tục được làm rõ. Trong hoạt động xuyên biên giới, dữ liệu về người bán, đơn hàng, thanh toán và vận chuyển có thể nằm ở nhiều hệ thống khác nhau. Vì vậy, cơ chế phối hợp giữa nền tảng, đơn vị logistics, cơ quan Hải quan và lực lượng quản lý thị trường có vai trò quan trọng trong việc truy xuất nguồn gốc và xử lý vi phạm.

Về lâu dài, kiểm soát hàng giả xuyên biên giới không thể chỉ dựa vào một lực lượng hay một khâu kiểm tra. Cần hình thành cơ chế kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý, Hải quan, nền tảng TMĐT, đơn vị vận chuyển và doanh nghiệp sở hữu thương hiệu.

Khi người bán được định danh rõ hơn, dữ liệu giao dịch được khai thác hiệu quả và các dấu hiệu bất thường được phát hiện sớm, khoảng trống để hàng giả lợi dụng môi trường số sẽ từng bước được thu hẹp.

Trong bối cảnh TMĐT xuyên biên giới tiếp tục mở rộng, kiểm soát hàng giả không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh số minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, qua đó củng cố niềm tin đối với hàng hóa Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.

An Dương