Quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa theo tiêu chuẩn Việt Nam và quốc tế: Thực trạng và giải pháp

Tiêu chuẩn tạo cơ sở kiểm soát chất lượng

Trong sản xuất, kinh doanh, chất lượng sản phẩm không chỉ thể hiện ở hình thức bên ngoài mà còn liên quan đến độ an toàn, độ bền, tính năng và khả năng đáp ứng yêu cầu sử dụng. Việc kiểm soát chất lượng cần được thực hiện từ khâu lựa chọn nguyên liệu, sản xuất đến bảo quản và đưa hàng hóa ra thị trường. Nếu thiếu quy trình kiểm soát phù hợp, doanh nghiệp sẽ khó duy trì chất lượng ổn định và tạo niềm tin với khách hàng.

Tại Việt Nam, công tác quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa được thực hiện theo quy định pháp luật, trong đó có Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và các văn bản hướng dẫn. Luật số 78/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động quản lý trong giai đoạn mới.

Trong hệ thống quản lý chất lượng, cần phân biệt tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật. Tiêu chuẩn đưa ra những yêu cầu, đặc tính hoặc phương pháp làm căn cứ đánh giá sản phẩm, hàng hóa. Theo nguyên tắc chung, tiêu chuẩn được áp dụng tự nguyện, trừ trường hợp được viện dẫn trong văn bản quy phạm pháp luật hoặc quy chuẩn kỹ thuật. Trong khi đó, quy chuẩn kỹ thuật quy định các yêu cầu bắt buộc đối với những đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh.

Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) giúp doanh nghiệp có căn cứ kỹ thuật để tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và cải tiến sản phẩm. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần lựa chọn tiêu chuẩn phù hợp với hàng hóa của mình, đồng thời thực hiện đầy đủ các quy định bắt buộc có liên quan. Không phải mọi sản phẩm đều phải áp dụng một TCVN cụ thể, cũng không thể mặc định rằng áp dụng TCVN đồng nghĩa với việc đã đáp ứng tất cả điều kiện để lưu thông trên thị trường.

Khi tham gia thị trường quốc tế, doanh nghiệp còn phải quan tâm đến các tiêu chuẩn và yêu cầu kỹ thuật tại thị trường nhập khẩu. Những tiêu chuẩn do Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO), Ủy ban Kỹ thuật điện quốc tế (IEC) và các tổ chức chuyên ngành ban hành có thể cung cấp cơ sở tham khảo để doanh nghiệp hoàn thiện quy trình quản lý và sản xuất.

Tuy nhiên, áp dụng một tiêu chuẩn quốc tế không có nghĩa là sản phẩm đương nhiên đáp ứng mọi yêu cầu tại nước nhập khẩu. Tùy từng mặt hàng và thị trường, doanh nghiệp có thể phải đáp ứng thêm quy định về an toàn, ghi nhãn, thành phần, thử nghiệm hoặc chứng nhận. Vì vậy, việc tìm hiểu yêu cầu cụ thể trước khi sản xuất và xuất khẩu là rất cần thiết.

Nâng cao năng lực doanh nghiệp, hoàn thiện quản lý

Một trong những yêu cầu đặt ra là doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát chất lượng thay vì chỉ chú trọng hồ sơ khi sản phẩm chuẩn bị đưa ra thị trường. Việc lựa chọn nguyên liệu phù hợp, kiểm tra các công đoạn sản xuất và lưu giữ thông tin về sản phẩm giúp phát hiện sai sót, hạn chế hàng hóa không đáp ứng yêu cầu.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, việc cập nhật quy định của thị trường nhập khẩu cần được thực hiện thường xuyên. Doanh nghiệp nên xác định rõ sản phẩm phải đáp ứng tiêu chuẩn nào, có thuộc diện áp dụng quy chuẩn kỹ thuật hay không và cần thực hiện những thủ tục đánh giá sự phù hợp nào. Sự chuẩn bị từ sớm giúp hạn chế nguy cơ phát sinh chi phí do phải sửa đổi sản phẩm hoặc hoàn thiện lại hồ sơ.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần lựa chọn tổ chức thử nghiệm, chứng nhận có năng lực và phù hợp với yêu cầu của sản phẩm. Kết quả thử nghiệm, chứng nhận phải được hiểu đúng phạm vi, không sử dụng để khẳng định sản phẩm đáp ứng những yêu cầu chưa được đánh giá.

Về phía cơ quan quản lý, cần tiếp tục rà soát, cập nhật tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật phù hợp với thực tiễn sản xuất, yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng và quá trình hội nhập. Việc xây dựng tiêu chuẩn cần chú trọng cơ sở khoa học, khả năng áp dụng và sự tham gia của các bên liên quan. Đồng thời, công tác hướng dẫn cần giúp doanh nghiệp hiểu rõ trách nhiệm của mình, tránh nhầm lẫn giữa tiêu chuẩn tự nguyện và quy chuẩn bắt buộc.

Cùng với đó, việc kiểm tra, giám sát chất lượng cần được thực hiện theo đúng quy định, gắn với trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu và kinh doanh hàng hóa. Thông tin về chất lượng cần minh bạch, giúp người tiêu dùng có cơ sở lựa chọn sản phẩm và hỗ trợ cơ quan chức năng phát hiện, xử lý vi phạm.

Một giải pháp khác là tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý chất lượng. Doanh nghiệp có thể sử dụng dữ liệu để theo dõi nguyên liệu, quá trình sản xuất, kết quả kiểm tra và thông tin từng lô hàng. Khi dữ liệu được ghi nhận đầy đủ, việc xác định nguyên nhân sai lỗi và truy xuất nguồn gốc sẽ thuận lợi hơn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi thông tin chính xác và được cập nhật thường xuyên.

Quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa theo tiêu chuẩn Việt Nam và quốc tế cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Khi tiêu chuẩn được lựa chọn đúng, quy định pháp luật được thực hiện đầy đủ và chất lượng được kiểm soát trong suốt quá trình sản xuất, hàng hóa sẽ có thêm cơ sở để nâng cao uy tín, đáp ứng yêu cầu thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Hùng Anh