Nhiều loại thuốc gây hại thận nghiêm trọng không nên tự ý dùng

Thận là một trong những cơ quan quan trọng của con người. Chức năng của 2 quả thận là đào thải các chất độc mà cơ thể sản sinh ra và duy trì một lượng dịch cơ bản trong cơ thể. Bên cạnh đó, thận còn có các nhiệm vụ khác như bài tiết một số loại hormone tham gia điều huyết áp cơ thể, tiết ra một số chất kích thích tủy xương sản sinh hồng cầu (erythropoietin) và tham gia tổng hợp vitamin D giúp hệ xương khớp chắc khỏe. Khi các chức năng của thận không làm việc hiệu quả đồng nghĩa với tình trạng bị suy thận. Có nhiều nguyên nhân khác gây suy thận và một trong số đó là sử dụng các loại thuốc điều trị mà không có sự hướng dẫn của bác sĩ.

Nguy hại từ việc sử dụng thuốc không theo hướng dẫn của bác sĩ

PGS.TS. Trần Thị Thu Vân, Phó Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Tuệ Tĩnh cho biết, hiện nay nhiều người dân có xu hướng tự ý sử dụng thuốc tại nhà để chữa bệnh mà không tham khảo ý kiến của bác sĩ. Thói quen này dẫn đến nhiều hậu quả xấu cho sức khỏe, đặc biệt là chức năng thận.‏

‏Thận là cơ quan quan trọng, đảm nhận chức năng lọc và đào thải chất độc, chất cặn bã ra khỏi cơ thể. Khi đưa thuốc vào cơ thể, dù sử dụng theo đường uống, tiêm, bôi ngoài da, đều được hấp thu, phân bổ, chuyển hóa và thải trừ qua thận. Vì vậy, tự ý sử dụng thuốc tại nhà không đúng chỉ định - đặc biệt là một số thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến thận và thuốc do thải trừ kém gây lắng đọng - sẽ tác động tiêu cực đến chức năng hoạt động của thận.‏

‏Theo ước tính, khoảng 20% trường hợp suy thận cấp, có nguyên nhân liên quan tới thuốc với các biểu hiện như mệt mỏi, lú lẫn, khó thở, sưng phù ở chân/bàn chân do giữ nước, tiểu ít…

Sử dụng thuốc bừa bãi có thể hại thận nghiêm trọng. Ảnh minh họa

‏Ngoài những hậu quả trên thận, việc tự ý điều trị tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ tự chẩn đoán sai tình trạng bệnh, dẫn tới bệnh càng trở nặng. Bên cạnh đó, cả thuốc tây y và đông y đều có khả năng gây tác dụng không mong muốn hoặc tương tác thuốc bất lợi mà người bệnh không thể lường trước.

Nên lưu ý có rất nhiều thuốc có thể làm hại thận cấp tính hoặc mạn tính. Nguy hiểm ở chỗ là nhiều khi thuốc làm hại thận từ từ, không dễ gì phát hiện từ lúc đầu và đến khi phát hiện thì thận đã bị thuốc làm suy ở mức độ rất nặng, thậm chí phải chạy thận nhân tạo.

Thông thường để phát hiện thận bị suy, người ta làm xét nghiệm đo creatinin máu. Nhiều thuốc chỉ mới ảnh hưởng nhẹ đến chức năng thận đã làm tăng creatinin máu, nhưng có nhiều thuốc gây hại thận dần dần mà chẳng có triệu chứng gì, đến khi làm tăng creatinin máu thì đã làm thận suy rất nặng.

Ngoài gây hại thận và chức năng thận, nhiều thuốc gây những rối loạn liên quan gián tiếp đến thận. Một số thuốc trực tiếp gây giữ nước và do đó có thể gây nặng hơn các biến chứng về tim mạch ở người bị suy thận, như carbenoxolon, indomethacin.

Ở người bệnh suy tim sung huyết việc tưới máu thận phụ thuộc vào lượng prostaglandin được sản xuất tại thận, dùng thuốc NSAID sẽ ức chế tác dụng tại chỗ của prostaglandin đối với thận gây giảm dòng máu qua thận, giữ nước và làm xấu thêm tình trạng suy tim. Dùng digoxin ở người suy thận nặng, sẽ làm tăng canxi huyết và/hoặc giảm kali huyết.

Các loại thuốc có thể gây tổn thương thận nếu lạm dụng

Thuốc kháng sinh: Theo thông tin từ Bệnh viện Vinmec, kháng sinh là loại thuốc đầu tiên và hay gặp nhất có thể gây suy thận khi sử dụng không đúng chỉ định. Mỗi nhóm hoặc loại kháng sinh khác nhau gây tổn thương đến thận theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên hiện nay thuốc kháng sinh‏ đang được sử dụng bừa bãi tại nước ta hiện nay. Thuốc có thể gây ảnh hưởng xấu đến thận nếu dùng không đúng chỉ định.

Theo đó, một số nhóm kháng sinh có khả năng gây tổn thương thận bao gồm:‏ ‏Nhóm cephalosporin thế hệ I (cephalexin, cefalotin...)‏ .‏Nhóm aminoglycosid (neomycin, gentamycin, amikacin, tobramycin, streptomycin...)‏. ‏Nhóm quinolon (ofloxacin, ciprofloxacin, norfloxacin...)‏. Ngoài một số thuốc kháng sinh chống vi khuẩn, kháng sinh chống nấm loại amphotericin B cũng có thể gây độc cho thận.

Thuốc giảm đau‏: Thuốc giảm đau như paracetamol, aspirin, ‏‏ibuprofen, hoặc naproxen… là những thuốc được sử dụng rộng rãi để giảm đau, ‏‏chống viêm hoặc hạ sốt mà không cần phải có đơn kê của bác sĩ. Nếu sử dụng quá liều lượng có thể gây suy thận cấp, thường gặp ở người bệnh đau đầu kéo dài và sử dụng thuốc không theo chỉ định, hướng dẫn của bác sĩ.‏

‏‏Một số thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) như meloxicam, diclofenac... có tác dụng không mong muốn là làm giảm lưu lượng máu đến thận, do đó sẽ làm giảm chức năng lọc của thận.‏

Thuốc lợi tiểu‏: Thuốc lợi tiểu (như thiazid, hydroclorothiazid, indapamid, furosemid, spironolacton...) thường được chỉ định trong điều trị tăng huyết áp, bệnh suy tim hoặc điều trị tình trạng sưng phù. ‏

‏Thuốc gây tác dụng tăng quá trình lọc để bài tiết nước tiểu nhiều hơn, giúp thải bớt lượng dịch dư thừa bên trong cơ thể. Tuy nhiên tác dụng không mong muốn của nhóm thuốc này là có thể gây mất nước và ảnh hưởng đến chức năng thận. ‏

‏Một số loại thuốc khác‏: Ngoài các nhóm thuốc phổ biến nêu trên, một số thuốc điều trị và ngăn ngừa bệnh gout (như allopurinol), thuốc sulfamid hạ đường huyết dùng trong điều trị đái tháo đường, thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển (như captopril, enalapril, lisinopril, perindopril...), thuốc kháng acid dạ dày (như cimetidin) hoặc thuốc chữa động kinh (như phenobarbital), thuốc điều trị cholesterol máu (như clofibrate) cũng có thể gây ảnh hưởng xấu đến thận.

Thuốc Nam, thuốc Bắc: Rất nhiều người có quan niệm cho rằng thuốc Đông y còn gọi thuốc y học cổ truyền (bao gồm thuốc Bắc và thuốc Nam) không độc hoặc ít độc hơn thuốc tây y. Quan niệm này có lý do của nó, phần lớn thuốc tây y đi từ con đường tổng hợp của hóa học, tức là những hóa chất ít nhiều độc tính, trong khi phần lớn thuốc Đông y xuất phát từ cây cỏ là sinh chất thiên nhiên dễ hòa hợp với sự sống của con người hơn các chất nhân tạo. Tuy nhiên, quan niệm vừa kể là không đầy đủ đưa đến sử dụng thuốc Bắc và thuốc Nam không đúng, có thể gây tổn hại cho cơ thể nói chung, trong đó gây hại cho thận.

Cần biết rằng, thuốc Bắc, thuốc Nam không chỉ gồm có những vị thuốc bào chế từ cây cỏ hiền hòa không có độc tính, mà còn có cả những vị thuốc rất độc làm từ khoáng chất và từ thực vật. Chưa kể người ta có thể dùng nhầm thực vật rất độc để làm thuốc, như dùng nhầm cây lá ngón và đã tử vong rất nhiều người rất thương tâm.

Trên lâm sàng, người ta đã gặp nhiều trường hợp thuốc Đông y gây tổn hại thận, phần lớn là do dùng thuốc lượng quá lớn hoặc dùng thuốc quá dài ngày mà dẫn đến. Các thuốc dễ hại thận là phụ tử, chu sa, hậu phác… Do dân gian cho rằng uống mật cá có thể “thanh can minh mục”, nên đã có nhiều người bị trúng độc do nuốt mật cá, đưa đến nặng là bị suy thận. Vì luôn luôn có nguy cơ “thuốc hại thận”, nên phải xem việc dùng thuốc là rất hệ trọng. Không được tự ý dùng thuốc bừa bãi, bao gồm thuốc tây, thuốc nam, thuốc bắc. Tốt nhất nên dùng thuốc theo sự chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

An Dương (T/h)