Đổi mới sáng tạo: Yêu cầu cấp thiết để doanh nghiệp Việt Nam bứt phá

author 15:50 19/11/2026

(VietQ.vn) - Đổi mới sáng tạo (ĐMST) ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng. Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao, nâng cao năng lực ĐMST của doanh nghiệp (DN) trở thành yêu cầu cấp thiết. Bài viết phân tích thực trạng năng lực đổi mới của DN Việt Nam, nhận diện các điểm nghẽn về nguồn lực, nghiên cứu và phát triển, chuyển đổi số và liên kết trong hệ sinh thái; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy DN trở thành chủ thể trung tâm của ĐMST

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nâng cao năng lực ĐMST của DN trở thành yêu cầu cấp thiết

Trong những năm gần đây, hệ sinh thái ĐMST của Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ (KHCN) và tri thức. Nền tảng này được định hình bởi nhiều chủ trương, chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước, tiêu biểu như Quyết định số 569/QĐ-TTg ngày 11/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển KHCN và ĐMST đến năm 2030 [1]; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN, ĐMST và chuyển đổi số (CĐS) quốc gia [2]; và Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 [3].

Các chính sách này tạo khuôn khổ định hướng cho việc hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng số, hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp và thúc đẩy ĐMST trở thành động lực tăng trưởng kinh tế [1-3].

Bức tranh đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp Việt Nam hiện nay

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo từng bước được hoàn thiện

Theo Chỉ số ĐMST toàn cầu (GII) năm 2026 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ (SHTT) thế giới (WIPO), Việt Nam đứng thứ 43/139 nền kinh tế và tiếp tục nằm trong nhóm quốc gia có kết quả ĐMST vượt trội so với mức thu nhập, đồng thời duy trì lợi thế ở các chỉ số xuất khẩu công nghệ cao và hàng hóa sáng tạo [4].

Tuy nhiên, kết quả này chưa phản ánh đầy đủ năng lực ĐMST nội sinh của DN trong nước. Giá trị xuất khẩu công nghệ cao chủ yếu vẫn do khu vực DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tạo ra, trong khi khả năng nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ của DN Việt Nam còn hạn chế. Điều đó cho thấy dù môi trường ĐMST quốc gia được cải thiện, năng lực sáng tạo của khu vực DN nội địa vẫn là khâu cần tiếp tục nâng cao.

Quy mô doanh nghiệp nhỏ, năng lực đổi mới sáng tạo còn hạn chế

Theo Sách trắng DN Việt Nam 2025 của Cục Thống kê, tại thời điểm 31/12/2024, cả nước có 940.078 DN đang hoạt động, tăng 2,0% so với cùng thời điểm năm 2023. Số liệu này được tổng hợp từ cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký DN [5]. Trong cộng đồng DN, nhóm DN nhỏ và vừa (SME) là đối tượng cần được chú trọng hỗ trợ đổi mới công nghệ, bởi hạn chế về vốn và khả năng tích lũy có thể làm giảm năng lực đầu tư dài hạn. Quy mô nhỏ khiến DN khó đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) - hoạt động vốn cần nguồn lực lớn, thời gian dài và rủi ro cao. Phần lớn DN vẫn ưu tiên các mục tiêu ngắn hạn, đổi mới chủ yếu dừng ở cải tiến quy trình, mẫu mã hoặc ứng dụng công nghệ sẵn có thay vì tạo ra công nghệ mới hay sản phẩm có hàm lượng tri thức cao.

Bên cạnh đó, năng lực quản trị ĐMST còn hạn chế. Nhiều DN chưa có chiến lược công nghệ dài hạn, thiếu bộ phận R&D chuyên trách và chưa hình thành văn hóa đổi mới. Điều này làm giảm khả năng thích ứng trước biến động thị trường và hạn chế cơ hội tham gia vào các phân khúc giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển chưa đáp ứng yêu cầu

Theo dữ liệu World Development Indicators - cơ sở dữ liệu (CSDL) thống kê toàn cầu của Ngân hàng Thế giới (WB) về sự phát triển kinh tế và xã hội trên thế giới, chi cho R&D của Việt Nam năm 2023 đạt khoảng 0,41% GDP [6]. Đây là chỉ tiêu tổng chi cho R&D của nền kinh tế, không phải riêng mức đầu tư của DN.

Báo cáo về KHCN và ĐMST của WB công bố năm 2021 chỉ ra những hạn chế về năng lực R&D và hấp thụ công nghệ của DN Việt Nam [7]. Hai nguồn thông tin cho thấy yêu cầu tăng nguồn lực cho nghiên cứu đồng thời nâng cao khả năng tiếp nhận, làm chủ và ứng dụng công nghệ trong sản xuất, kinh doanh.

Chuyển đổi số tạo động lực mới nhưng chưa đồng đều

CĐS đang mở ra cơ hội để DN nâng cao năng suất và đổi mới mô hình kinh doanh. Nhiều DN đã ứng dụng hóa đơn điện tử, chữ ký số, điện toán đám mây, hệ thống quản trị và bước đầu tiếp cận trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Bigdata), Internet vạn vật (IoT) và tự động hóa. Tuy nhiên, mức độ chuyển đổi số giữa các nhóm DN còn chênh lệch lớn.

Các DN lớn và FDI có điều kiện đầu tư hạ tầng số hiện đại, trong khi đa số SME mới dừng ở số hóa quy trình quản trị cơ bản. Việc khai thác dữ liệu để đổi mới sản phẩm, mô hình kinh doanh vẫn hạn chế, cho thấy CĐS chỉ hiệu quả khi gắn liền với chiến lược ĐMST và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Liên kết trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo còn yếu

Một điểm nghẽn lớn hiện nay là mối liên kết giữa DN với trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức trung gian còn thiếu hiệu quả. Nhiều kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa, trong khi DN gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ phục vụ sản xuất [7]. Mặc dù các trung tâm ĐMST, tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp và quỹ đầu tư mạo hiểm phát triển nhanh, quy mô và năng lực hỗ trợ vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Thị trường chuyển giao công nghệ chậm phát triển, cơ chế chia sẻ rủi ro chưa đủ hấp dẫn, làm giảm động lực đầu tư của DN.

Đổi mới sáng tạo và chất lượng tăng trưởng: Ba cơ chế đóng góp

Nghị quyết số 192/2025/QH15 ngày 19/02/2025 của Quốc hội về bổ sung Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2025 với mục tiêu tăng trưởng đạt 8% trở lên xác định yêu cầu tạo nền tảng vững chắc để đạt tốc độ tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030 [8]. Đây là định hướng chính sách đặt ra yêu cầu nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng. Bên cạnh đó, báo cáo của WB năm 2021 cho thấy cải thiện năng lực công nghệ và khắc phục những hạn chế của hệ thống ĐMST là yêu cầu quan trọng đối với quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam [7].

Sau bốn thập niên đổi mới, các động lực tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đang dần suy giảm do già hóa dân số, hiệu quả sử dụng vốn chưa cao và năng suất lao động còn khoảng cách so với khu vực. Trong bối cảnh đó, ĐMST trở thành động lực nội sinh quan trọng để tạo không gian tăng trưởng mới, nâng cao năng suất và cải thiện năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Từ những vấn đề về năng lực công nghệ, hấp thụ tri thức và liên kết trong hệ thống ĐMST được WB phân tích [7], bài viết nhận diện ba cơ chế mà ĐMST có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng tăng trưởng. Các cơ chế này cho thấy hướng đóng góp của ĐMST vào định hướng tăng trưởng giai đoạn 2026-2030, nhưng chưa đủ để định lượng mức đóng góp hoặc khẳng định khả năng đạt mục tiêu.

Thứ nhất, ĐMST có thể nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) thông qua cải tiến công nghệ, quy trình và tổ chức sản xuất. Việc ứng dụng AI, dữ liệu lớn, IoT và tự động hóa, khi phù hợp với nhu cầu và năng lực của DN, giúp tối ưu hóa sản xuất, tiết kiệm chi phí và cải thiện năng suất. Hiệu quả này phụ thuộc vào chất lượng quản trị, kỹ năng lao động và khả năng khai thác dữ liệu, chứ không chỉ vào việc mua sắm thiết bị.

Thứ hai, ĐMST tạo điều kiện phát triển sản phẩm và ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, trong đó có bán dẫn, công nghệ thông tin (CNTT), công nghệ sinh học và các dịch vụ số. Đối với Việt Nam, hiệu quả của hướng phát triển này cần được đánh giá qua năng lực tham gia của DN trong nước, mức độ làm chủ công nghệ và giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế. Việc mở rộng sản xuất công nghệ cao sẽ khó tạo sức lan tỏa nếu thiếu liên kết với nhà cung ứng nội địa và các cơ sở nghiên cứu.

Thứ ba, ĐMST là động lực của CĐS và chuyển đổi xanh. CĐS giúp tối ưu hóa quản trị và mở rộng thị trường, trong khi chuyển đổi xanh thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế. Hai quá trình này tạo ra các lĩnh vực tăng trưởng mới, nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước biến động toàn cầu.

Để ĐMST thực sự là động lực tăng trưởng, cần có sự chuyển biến đồng bộ. Doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy ứng dụng sang làm chủ và sáng tạo công nghệ, từ cạnh tranh bằng chi phí thấp sang cạnh tranh bằng tri thức. Đồng thời, Nhà nước cần hoàn thiện thể chế, phát triển thị trường KHCN, khuyến khích đầu tư cho R&D bằng cơ chế minh bạch, linh hoạt Một hệ sinh thái ĐMST gắn với nhu cầu DN, năng lực nghiên cứu và nguồn nhân lực chất lượng cao có thể tạo nền tảng cho tăng trưởng cao và bền vững. Tuy nhiên, ĐMST là một trong các điều kiện hỗ trợ; khả năng đạt mục tiêu tăng trưởng còn phụ thuộc vào ổn định kinh tế vĩ mô, hiệu quả đầu tư và diễn biến thị trường

Chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp Việt Nam

Để ĐMST thực sự trở thành nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp sau:

Hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển ĐMST

Thể chế là nền tảng của hệ sinh thái ĐMST. Trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho DN đầu tư vào R&D và ứng dụng công nghệ mới. Cơ chế quản lý nhiệm vụ KHCN cần chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, giảm thủ tục hành chính, tăng quyền tự chủ và chấp nhận mức độ rủi ro phù hợp đối với hoạt động nghiên cứu và ĐMST.

Bên cạnh đó, cần sớm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đối với các mô hình kinh doanh mới dựa trên nền tảng số, AI, dữ liệu lớn, công nghệ tài chính (fintech) và kinh tế chia sẻ; mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) nhằm tạo môi trường thuận lợi cho DN thử nghiệm công nghệ mới. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện chính sách về SHTT và chuyển giao công nghệ để khuyến khích DN đầu tư dài hạn cho ĐMST.

Gia tăng đầu tư cho khoa học, công nghệ và nghiên cứu phát triển

Đầu tư cho KHCN và ĐMST cần được xác định là đầu tư cho phát triển dài hạn. Nhà nước cần từng bước nâng tỷ lệ chi cho KHCN, ưu tiên các chương trình nghiên cứu trong những lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng sạch và CĐS.

Đối với DN, cần mở rộng các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ tín dụng và khuyến khích thành lập quỹ phát triển KHCN nhằm gia tăng đầu tư cho R&D. Đồng thời, phát triển các quỹ đầu tư mạo hiểm và cơ chế đồng đầu tư giữa Nhà nước với khu vực tư nhân để hỗ trợ DN khởi nghiệp sáng tạo và DN công nghệ tiếp cận nguồn vốn phù hợp với đặc thù rủi ro của hoạt động ĐMST.

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức

Nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện quyết định năng lực hấp thụ, làm chủ và sáng tạo công nghệ. Vì vậy, cần đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng gắn kết chặt chẽ với nhu cầu của DN và xu hướng phát triển của nền kinh tế số. Các cơ sở giáo dục đại học (ĐH) cần tăng cường đào tạo về khoa học dữ liệu, AI, bán dẫn, công nghệ số, quản trị ĐMST và khởi nghiệp, đồng thời mở rộng mô hình đào tạo gắn với thực tiễn DN.

Song song với đào tạo nguồn nhân lực mới, cần chú trọng đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện có nhằm đáp ứng yêu cầu của CĐS và chuyển đổi xanh. Đồng thời, cần có chính sách thu hút chuyên gia, nhà khoa học và người Việt Nam ở nước ngoài tham gia nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và phát triển DN KHCN.

Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo lấy doanh nghiệp làm trung tâm

ĐMST chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong hệ sinh thái có sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, DN, trường ĐH, viện nghiên cứu, tổ chức tài chính và các tổ chức trung gian. Trong hệ sinh thái đó, DN cần giữ vai trò trung tâm trong việc xác định nhu cầu công nghệ, đặt hàng nghiên cứu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Để thực hiện mục tiêu này, cần thúc đẩy thành lập DN khởi nguồn, trung tâm chuyển giao công nghệ và văn phòng thương mại hóa tại các trường ĐH, viện nghiên cứu; đồng thời phát triển các trung tâm ĐMST, khu công nghệ cao, vườn ươm DN và CSDL quốc gia về công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả kết nối cung - cầu công nghệ.

Thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp

Nhà nước cần tiếp tục phát triển hạ tầng số và hạ tầng dữ liệu để DN, đặc biệt là SME, tiếp cận công nghệ với chi phí phù hợp; đồng thời hỗ trợ đổi mới công nghệ theo hướng tiết kiệm năng lượng và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Để lợi ích của ĐMST được phân bổ rộng hơn, các chương trình hỗ trợ cần có thủ tục dễ tiếp cận, tăng tư vấn kỹ thuật cho DN nhỏ và DN tại địa bàn khó khăn. Việc đào tạo lại cần gắn với cơ hội chuyển đổi việc làm cho người lao động chịu tác động của tự động hóa. Đây là những điều kiện để thúc đẩy tăng trưởng bao trùm, hạn chế nguy cơ khoảng cách công nghệ làm gia tăng chênh lệch giữa các nhóm DN và lao động.

Về phía DN, ĐMST cần được tích hợp vào chiến lược dài hạn. DN phải tăng cường đầu tư cho R&D, xây dựng văn hóa đổi mới, hợp tác với các viện, trường và phát triển đội ngũ lãnh đạo có tư duy công nghệ. Chỉ khi ĐMST trở thành bộ phận hữu cơ trong chiến lược DN thì các chính sách hỗ trợ mới phát huy tối đa hiệu quả

ĐMST là động lực quan trọng nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của DN Việt Nam. Để đóng góp vào định hướng tăng trưởng cao, cần kết hợp hoàn thiện thể chế, tăng hiệu quả đầu tư cho R&D, phát triển kỹ năng lao động và cải thiện liên kết giữa DN với các viện nghiên cứu, trường đại học.

Chính sách hỗ trợ cần đồng thời giúp DN nhỏ tiếp cận công nghệ và người lao động thích ứng với thay đổi việc làm, qua đó mở rộng lợi ích của quá trình đổi mới. Những giải pháp này tạo điều kiện cải thiện chất lượng tăng trưởng theo hướng bền vững và bao trùm; kết quả phụ thuộc vào chất lượng thực thi và khả năng chuyển nguồn lực đầu tư thành năng suất, sản phẩm và giá trị gia tăng thực tế.

ThS. Lê Bích Ngọc

Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 569/QĐ-TTg ngày 11/5/2022 ban hành Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030.

[2] Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

[3] Quốc hội (2025), Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15.

[4] World Intellectual Property Organization (2026), Viet Nam ranking in the Global Innovation Index 2026, https://www.wipo.int/gii-ranking/en/ viet-nam, accessed 2 October 2026.

[5] Cục Thống kê (2025), Sách trắng doanh nghiệp Việt Nam 2025, phần III: Tình hình phát triển doanh nghiệp Việt Nam năm 2024, https:// www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2025/11/Sach-trang-DN-2025-PDF.pdf, truy cập ngày 24/6/2026.

[6] World Bank (2025), Research and development expenditure (% of GDP), https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV. GD.ZS?locations=VN, accessed 23 June 2026.

[7] World Bank (2021), Vietnam: Science, Technology and Innovation Report 2020, https://documents1.worldbank.org/curated/ en/929681629871018154/pdf/Vietnam-Science-Technology-and-Innovation-Report.pdf, accessed 23 June 2026.

[8] Quốc hội (2025), Nghị quyết số 192/2025/QH15 ngày 19/2/2025 về bổ sung Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2025 với mục tiêu tăng trưởng đạt 8% trở lên, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-192-2025-qh15-bo-sung-ke-hoach-phat-trien-kinh-te-xa-hoi-nam-2025- voi-muc-tieu-tang-truong-dat-8-tro-len-119250226113336004.htm, truy cập ngày 24/6/2026.

Thích và chia sẻ bài viết:

tin liên quan

video hot

Về đầu trang