Bài 2: Kinh nghiệm quốc tế và bước chuyển của Việt Nam trong quản lý an toàn đồ chơi trẻ em

Một phụ huynh đặt mua món đồ chơi cho con trên sàn thương mại điện tử với kỳ vọng sản phẩm đáp ứng yêu cầu an toàn cơ bản. Nhưng chỉ ít ngày sau, những sản phẩm tương tự có thể xuất hiện trong danh sách cảnh báo vì chứa vật liệu nguy hiểm hoặc có bộ phận không bảo đảm an toàn.

Tình huống này được Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Âu (UNECE) đưa ra khi đề cập đến những thách thức mới của quản lý an toàn sản phẩm trên thị trường số.

Việc UNECE lựa chọn đồ chơi trẻ em để mở đầu vấn đề không phải ngẫu nhiên. Đây là loại sản phẩm được trẻ sử dụng trực tiếp, trong khi khả năng nhận biết và phòng tránh nguy hiểm còn hạn chế.

Tài liệu “Basics of Product Safety” – “Những kiến thức cơ bản về an toàn sản phẩm” do UNECE công bố tháng 6/2026 cũng đặt đồ chơi trẻ em bên cạnh thiết bị gia dụng và các thiết bị số kết nối khi nói về những sản phẩm người tiêu dùng sử dụng hằng ngày và hệ thống cần thiết để bảo đảm chúng an toàn.

Tất cả sản phẩm đồ chơi cho trẻ em cần được đảm bảo tiêu chuẩn nghiêm ngặt trước khi ra thị trường.

Sản phẩm cần chú ý trong quản lý rủi ro

Mối quan tâm đối với an toàn đồ chơi đã xuất hiện từ lâu trong hoạt động của UNECE. Tài liệu về quản lý rủi ro của Nhóm công tác về Hợp tác quản lý và Chính sách tiêu chuẩn hóa (WP.6) từng sử dụng chính đồ chơi không phù hợp làm trường hợp phân tích các yếu tố làm gia tăng nguy cơ.

Theo cách tiếp cận này, mức độ rủi ro không chỉ phụ thuộc vào việc sản phẩm có “đạt” hay “không đạt” yêu cầu kỹ thuật, mà còn liên quan tới đặc điểm sử dụng. Với đồ chơi, những yếu tố như sản phẩm cần lắp ráp, phải bảo đảm ổn định khi trẻ ngồi lên, có khả năng được trẻ đưa vào miệng hay có bộ phận giải phóng động năng đều có thể làm thay đổi mức độ nguy hiểm khi sản phẩm không phù hợp.

Điều này cho thấy nguyên tắc quan trọng của quản lý an toàn hiện đại: không nên dành nguồn lực kiểm tra như nhau cho tất cả hàng hóa. Cơ quan quản lý cần đánh giá khả năng xảy ra sự cố và mức độ hậu quả để ưu tiên những sản phẩm có nguy cơ gây tổn hại lớn hơn.

Đây cũng là hướng UNECE đang thúc đẩy thông qua Nhóm chuyên gia về Quản lý rủi ro và Giám sát thị trường (RAMS) thuộc WP.6. Theo UNECE, khi sản phẩm và thị trường ngày càng phức tạp, cơ quan quản lý phải đưa ra quyết định chiến lược về nơi cần tập trung nguồn lực và nhận diện những rủi ro có khả năng gây thiệt hại lớn nhất.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với đồ chơi trẻ em. Một món đồ chơi không bảo đảm yêu cầu có thể tiềm ẩn nhiều dạng nguy cơ khác nhau, từ vật liệu không an toàn, chi tiết hoặc linh kiện bị lỗi đến đặc điểm thiết kế làm gia tăng khả năng xảy ra sự cố trong quá trình trẻ sử dụng.

Tiêu chuẩn, đánh giá sự phù hợp - “hàng rào” bảo vệ

Trong tài liệu Basics of Product Safety, UNECE nhìn nhận an toàn sản phẩm là kết quả của một hệ thống phối hợp trong toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, sản xuất đến phân phối, giám sát thị trường và sử dụng. Tiêu chuẩn quốc tế, hoạt động đánh giá sự phù hợp, hạ tầng chất lượng và hợp tác quản lý đều đóng vai trò trong hệ thống này.

Đối với đồ chơi, cách tiếp cận trên càng có ý nghĩa bởi việc bảo vệ trẻ em không thể chỉ bắt đầu khi một sản phẩm nguy hiểm đã được bán ra thị trường. Các nguy cơ cần được nhận diện từ khâu thiết kế; sản phẩm cần đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và được đánh giá sự phù hợp trước khi đưa ra thị trường; sau đó tiếp tục chịu sự giám sát trong quá trình lưu thông.

Thực tế, an toàn đồ chơi cũng là lĩnh vực đã được nhiều thị trường xây dựng hệ thống quy định riêng. Trong tài liệu của UNECE về các chính sách quản lý, Chỉ thị 2009/48/EC của Liên minh châu Âu về an toàn đồ chơi được dẫn chiếu với yêu cầu đồ chơi phải đáp ứng các tiêu chí an toàn trước khi được đưa ra thị trường. Nhà sản xuất phải thực hiện đánh giá an toàn nhằm xác định những mối nguy mà đồ chơi có thể gây ra và tiến hành thủ tục đánh giá sự phù hợp tương ứng.

Điểm chung có thể thấy là quản lý đồ chơi ngày càng dịch chuyển theo hướng phòng ngừa rủi ro từ trước khi sản phẩm đến tay trẻ, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau khi sự cố xảy ra.

Việt Nam xếp đồ chơi trẻ em vào nhóm hàng hóa rủi ro cao

Ngày 30/6/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư số 36/2026/TT-BKHCN về Danh mục sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro trung bình, mức độ rủi ro cao thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ. Thông tư có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

Theo đó, đồ chơi trẻ em được xác định thuộc nhóm hàng hóa có mức độ rủi ro cao. Đây là điểm đáng chú ý bởi việc phân loại theo mức độ rủi ro tạo cơ sở để áp dụng biện pháp quản lý tương ứng, tập trung nguồn lực vào những sản phẩm mà sự không phù hợp có khả năng gây ảnh hưởng đáng kể tới sức khỏe, an toàn của người sử dụng.

Theo thông tin công bố về việc thực hiện Thông tư 36/2026/TT-BKHCN, đồ chơi trẻ em thuộc phạm vi điều chỉnh phải đáp ứng các yêu cầu của QCVN 3:2019/BKHCN. Việc đáp ứng quy chuẩn vì vậy không đơn thuần là thủ tục kỹ thuật mà là một mắt xích của hệ thống phòng ngừa rủi ro trước khi sản phẩm đến tay trẻ em.

Quản lý theo rủi ro để bảo vệ người tiêu dùng từ sớm

Từ những định hướng của UNECE đến quy định của Việt Nam có thể nhận thấy xu hướng chung: an toàn sản phẩm cần được quản lý dựa trên mức độ rủi ro, thay vì chỉ dựa vào số lượng cuộc kiểm tra.

Đối với đồ chơi trẻ em, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi thương mại điện tử mở rộng, nguồn hàng ngày càng đa dạng và sản phẩm có thể đi trực tiếp từ người bán ở nước ngoài tới người tiêu dùng. Quản lý vì vậy cần kết hợp tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đánh giá sự phù hợp, kiểm soát, giám sát thị trường và công nghệ phân tích dữ liệu.

UNECE nhấn mạnh rằng hệ thống an toàn sản phẩm hiệu quả nhất khi cơ quan chức năng có thể tập trung nguồn lực vào nơi rủi ro lớn nhất. Với Việt Nam, việc đưa đồ chơi trẻ em vào nhóm hàng hóa có mức độ rủi ro cao theo quy định tại Thông tư 36/2026/TT-BKHCN có thể nhìn nhận trong cùng logic quản lý đó - nhận diện đúng mức độ rủi ro để lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp, qua đó ngăn sản phẩm không bảo đảm an toàn tiếp cận trẻ em và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng ngay từ đầu.

(Còn nữa)

Bảo Linh