Buôn lậu, hàng giả diễn biến phức tạp trên không gian mạng

Theo báo cáo của Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, 6 tháng đầu năm, các đơn vị, địa phương phát hiện, bắt giữ, xử lý 67.937 vụ việc vi phạm (tăng 36,66% so với cùng kỳ năm 2025). Tại các địa bàn trọng điểm như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Lào Cai, Tây Ninh và An Giang, các đối tượng tiếp tục lợi dụng đường mòn, lối mở khu vực biên giới, hoạt động của cư dân biên giới, chính sách phân luồng hải quan và các phương tiện vận tải trá hình để vận chuyển hàng hóa trái phép vào nội địa.

Các phương thức, thủ đoạn buôn lậu và gian lận thương mại ngày càng tinh vi. Hàng hóa thường được chia nhỏ, tập kết tại các kho gần biên giới trước khi vận chuyển sâu vào nội địa qua nhiều chặng nhằm cắt đứt quá trình theo dõi của lực lượng chức năng. Một số đối tượng còn lợi dụng hoạt động quá cảnh để đưa hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ nước ngoài vào Việt Nam rồi tiếp tục vận chuyển sang nước thứ ba.

Trên tuyến đường biển, các đối tượng lợi dụng hoạt động tạm nhập tái xuất, hàng quá cảnh và chính sách phân luồng hải quan để thực hiện hành vi buôn lậu và gian lận thương mại. Những thủ đoạn phổ biến là khai sai tên hàng, mã hàng, xuất xứ; khai báo trị giá thấp nhằm trốn thuế; trộn lẫn hàng giả, hàng cấm với hàng hóa hợp pháp trong container và lợi dụng tỷ lệ kiểm tra thực tế còn thấp để đưa hàng vi phạm qua cảng biển.

Trong khi đó, trên tuyến hàng không, các đối tượng lợi dụng hành lý ký gửi, hành lý xách tay, dịch vụ chuyển phát nhanh quốc tế hoặc hình thức quà biếu, quà tặng để vận chuyển trái phép vàng, ngoại tệ, hàng hiệu giả mạo, linh kiện điện tử, ma túy và hàng cấm. Nhiều thủ đoạn mới đã xuất hiện như gia cố hai đáy vali, cất giấu hàng trong thiết bị điện tử, nung chảy vàng rồi đúc thành linh kiện cơ khí hoặc điện tử, chia nhỏ hàng hóa thành nhiều kiện hàng nhằm tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng.

Đáng chú ý, cùng với sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, hoạt động buôn bán hàng giả không còn giới hạn tại các cửa hàng truyền thống mà chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến. Các đối tượng thường xuyên thay đổi tài khoản bán hàng, sử dụng nhiều tài khoản mạng xã hội, thuê người nổi tiếng hoặc người có ảnh hưởng để quảng bá sản phẩm, đồng thời thuê căn hộ, nhà dân làm kho chứa hàng, giao dịch hoàn toàn trên không gian mạng, sử dụng tài khoản ngân hàng không chính chủ và thuê shipper công nghệ làm trung gian vận chuyển nhằm gây khó khăn cho công tác truy vết, xử lý.

Đặc biệt, sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang bị các đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi lừa đảo. Việc sử dụng công nghệ deepfake nhằm cắt ghép hình ảnh, giọng nói của bác sĩ, chuyên gia hoặc người nổi tiếng để quảng cáo sai sự thật đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm và thuốc đang có xu hướng gia tăng, gây nhiều rủi ro cho người tiêu dùng và làm phức tạp thêm công tác quản lý trên không gian mạng.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc, Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389) mới đây đã chủ trì hội nghị toàn quốc sơ kết công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả 6 tháng đầu năm và phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm 2026. Tại Hội nghị, Phó Thủ tướng nhấn mạnh, các đối tác quốc tế, trong đó có cơ quan chức năng Hoa Kỳ, đã ghi nhận và đánh giá tích cực những nỗ lực của Việt Nam trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và thực hiện các cam kết quốc tế.

Tuy nhiên, công tác đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn những hạn chế. Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và hậu kiểm ở một số địa phương chưa được thực hiện thường xuyên, đồng bộ. Đáng chú ý, vẫn còn tình trạng nể nang, châm chước, thậm chí có trường hợp tiếp tay, bao che cho các hành vi vi phạm.

Trong thời gian tới, Chính phủ yêu cầu tập trung đấu tranh quyết liệt với các hành vi mua bán, vận chuyển trái phép ma túy, vàng, ngoại tệ, thuốc lá thế hệ mới; hàng hóa giả mạo xuất xứ Việt Nam để xuất khẩu sang nước thứ ba; đồng thời tăng cường kiểm soát hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, đặc biệt là thực phẩm, dược phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và các sản phẩm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh đó, Chính phủ sẽ ban hành Nghị định về quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn thực phẩm theo hướng giao một cơ quan đầu mối quản lý xuyên suốt từ sản xuất, chế biến đến tiêu dùng, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng hàng hóa trên thị trường.

Theo các chuyên gia, hàng giả không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn làm suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chân chính, ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu Việt Nam, làm méo mó môi trường kinh doanh và cản trở sự phát triển của nền kinh tế. Đối với người tiêu dùng, việc sử dụng hàng giả, đặc biệt là dược phẩm, thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm và vật tư nông nghiệp kém chất lượng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tài sản, thậm chí đe dọa tính mạng.

Phó Thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc. Ảnh: VGP

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống hàng giả, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó ưu tiên hoàn thiện hành lang pháp lý đối với thương mại điện tử; tăng cường thanh tra, hậu kiểm; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số trong giám sát hoạt động kinh doanh trực tuyến; xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung giữa lực lượng quản lý thị trường, hải quan, công an, cơ quan thuế và các sàn thương mại điện tử. Đồng thời, các nền tảng số cần siết chặt quy trình xác thực người bán, kiểm soát thông tin sản phẩm và kịp thời gỡ bỏ các gian hàng vi phạm.

Đối với doanh nghiệp, việc chủ động áp dụng tem điện tử, mã QR, công nghệ chống giả và hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ góp phần minh bạch hóa thông tin sản phẩm, hỗ trợ người tiêu dùng nhận diện hàng chính hãng và nâng cao hiệu quả quản lý chuỗi cung ứng.

Các chuyên gia cũng cho rằng việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc gia là nền tảng kỹ thuật quan trọng trong phòng, chống hàng giả và gian lận thương mại. Trong đó, TCVN 12850:2019 quy định các yêu cầu chung đối với hệ thống truy xuất nguồn gốc, tạo cơ sở thống nhất cho việc thu thập, lưu trữ và chia sẻ thông tin trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Trong môi trường số, TCVN ISO/IEC 27001:2019 về hệ thống quản lý an toàn thông tin giúp doanh nghiệp bảo vệ dữ liệu, bảo đảm an toàn giao dịch điện tử và hạn chế nguy cơ giả mạo, gian lận trên không gian mạng.

Trong bối cảnh thương mại điện tử tiếp tục phát triển mạnh mẽ, cuộc đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, các nền tảng số và người tiêu dùng. Việc kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, tăng cường thực thi pháp luật, ứng dụng công nghệ hiện đại và triển khai hiệu quả các tiêu chuẩn quốc gia sẽ là giải pháp căn cơ nhằm xây dựng thị trường minh bạch, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

An Dương