Khuyến cáo thuốc diệt nấm trong nông nghiệp có thể nguy hại tới sức khỏe

Một nghiên cứu khoa học kéo dài nhiều năm do Michael K. Skinner dẫn đầu đang thu hút sự chú ý của giới khoa học khi cho thấy một số hóa chất nông nghiệp có thể để lại tác động sức khỏe kéo dài qua nhiều thế hệ, thậm chí hàng trăm năm.

Nghiên cứu được thực hiện tại Washington State University và được xem là một trong những công trình dài nhất về Epigenetics – lĩnh vực nghiên cứu cách môi trường ảnh hưởng đến hoạt động của gene mà không làm thay đổi cấu trúc ADN.

Trong nhiều năm, các nhà khoa học từng cho rằng đặc điểm di truyền chỉ được truyền qua những thay đổi trong ADN. Tuy nhiên, nghiên cứu về di truyền biểu sinh cho thấy môi trường sống, chẳng hạn như hóa chất, dinh dưỡng hoặc căng thẳng, cũng có thể để lại những “dấu ấn hóa học” trên ADN. Những dấu ấn này không làm thay đổi gene, nhưng có thể quyết định gene nào hoạt động và gene nào bị tắt.

Đáng chú ý, các dấu ấn này có thể được truyền qua tế bào sinh sản từ thế hệ này sang thế hệ khác. Điều đó có nghĩa là một người có thể gặp vấn đề sức khỏe không chỉ do gene của mình, mà còn do tổ tiên từng tiếp xúc với các yếu tố môi trường độc hại.

Để kiểm chứng giả thuyết này, nhóm nghiên cứu của giáo sư Skinner đã tiến hành một thí nghiệm dài hạn trên chuột bắt đầu từ năm 2017. Trong thí nghiệm, thế hệ chuột đầu tiên được cho tiếp xúc với hoạt chất Vinclozolin – một loại thuốc diệt nấm từng được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp để bảo vệ cây trồng khỏi các bệnh do nấm gây ra.

Sau khi tiếp xúc, các thế hệ chuột tiếp theo được nuôi dưỡng trong điều kiện bình thường và hoàn toàn không tiếp xúc với hóa chất này. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu vẫn theo dõi sức khỏe của chúng qua 23 thế hệ liên tiếp, tương đương khoảng 500 năm nếu quy đổi theo vòng đời của con người. 

Kết quả thu được khiến nhiều nhà khoa học bất ngờ. Dù các thế hệ sau không hề tiếp xúc trực tiếp với hóa chất, nhiều vấn đề sức khỏe vẫn tiếp tục xuất hiện và thậm chí có xu hướng nghiêm trọng hơn theo thời gian. Ở thế hệ thứ 20, nhóm nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ tử vong khi sinh tăng mạnh. Trong một số trường hợp, từ 20% đến 70% chuột mẹ tử vong trong quá trình sinh nở hoặc con chết lưu trong tử cung.

Ngoài các biến chứng thai sản, nhiều bệnh mạn tính cũng xuất hiện với tần suất cao hơn. Chuột ở các thế hệ sau có nguy cơ mắc béo phì, suy thận, rối loạn tinh hoàn và các vấn đề liên quan đến tuyến tiền liệt.

Đặc biệt, khi tổ tiên bên dòng cha từng tiếp xúc với hóa chất, 100% chuột cái ở thế hệ thứ 20 được phát hiện có những bất thường ở buồng trứng. Các nhà khoa học cho rằng điều này cho thấy tác động của hóa chất có thể để lại hậu quả lâu dài đối với hệ sinh sản.

Theo nhóm nghiên cứu, cơ chế trung tâm của hiện tượng này liên quan đến sự rối loạn của DNA methylation – một quá trình sinh học trong đó các nhóm methyl được gắn vào ADN để điều chỉnh hoạt động của gene. Khi quá trình methyl hóa bị phá vỡ, nhiều gene quan trọng liên quan đến phát triển và trao đổi chất có thể hoạt động bất thường. Điều đáng lo ngại là những thay đổi biểu sinh này có thể tồn tại âm thầm trong nhiều thế hệ trước khi biểu hiện thành bệnh lý rõ ràng. Điều đó khiến việc phát hiện và kiểm soát nguy cơ trở nên khó khăn hơn.

Dù Vinclozolin hiện đã bị hạn chế hoặc cấm sử dụng tại nhiều quốc gia do nguy cơ gây rối loạn nội tiết, nghiên cứu này được xem như lời cảnh báo đối với hàng nghìn loại hóa chất khác vẫn đang được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp và công nghiệp.

Theo các chuyên gia, nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật có thể tác động đến hệ nội tiết – hệ thống hormone đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển, sinh sản và trao đổi chất của cơ thể. Khi hệ nội tiết bị gián đoạn, nguy cơ mắc các bệnh mạn tính cũng có thể gia tăng.

Ở con người, một số bằng chứng về di truyền biểu sinh đã được ghi nhận trong các nghiên cứu lịch sử. Chẳng hạn, con cháu của những người từng trải qua nạn đói nghiêm trọng trong thế kỷ trước được phát hiện có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh tim mạch, tiểu đường và rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho biết vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định liệu tác động của hóa chất đối với con người có thể kéo dài hàng trăm năm như trong thí nghiệm trên chuột hay không.

Dù vậy, nghiên cứu mới vẫn được xem là một bước tiến quan trọng trong việc hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa môi trường và sức khỏe di truyền. Nó cũng đặt ra những câu hỏi lớn về việc con người đang sử dụng hóa chất trong nông nghiệp và công nghiệp như thế nào.

Theo giáo sư Skinner, thông điệp quan trọng nhất của nghiên cứu là môi trường sống ngày nay có thể để lại hậu quả lâu dài cho các thế hệ tương lai. Những quyết định liên quan đến việc sử dụng hóa chất, bảo vệ môi trường và an toàn thực phẩm vì vậy không chỉ ảnh hưởng đến hiện tại mà còn có thể tác động đến sức khỏe của con cháu trong nhiều thế kỷ tới.

An Dương (T/h)