Nỗi lo giữ nghề đúc đồng Ngũ Xã

Theo sử sách vào đầu thế  kỉ XVII, triều Lê đã trưng dụng một số thợ đúc đồng có tay nghề của cao của 5 làng Đồng Mai, Châu Mỹ, Long Thượng, Đào Viên và Điện Tiến thuộc huyện Văn Giang (Hưng Yên) và huyện Thuận Thành (Bắc Ninh) về kinh đô để mở một số lò đúc tiền và đồ thờ trên bán đảo hồ Trúc Bạch.

Tại đây, họ đã sinh cơ lập nghiệp và lấy tên là Ngũ Xã, để tưởng nhớ quê hương của mình. Trải qua hàng trăm năm phát triển, tượng đồng Ngũ Xã đã có mặt ở khắp nơi, nhiều sản phẩm đã được đánh giá là kiệt tác của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam.

Kĩ nghệ đỉnh cao

Kĩ thuật nổi tiếng nhất của làng Ngũ Xã là đúc rỗng liền khối, nghĩa là chỉ với một lần đúc, sản phẩm đã đã có đầy đủ các bộ phận với hình dáng rõ ràng . Tiêu biểu bậc nhất cho kĩ thuật này là tượng Phật A di đà đặt trong chùa Thần Quang, làng Ngũ Xã. Tượng tọa lạc trên một đài sen 96 cánh, cao 3,95m và nặng hơn 12 tấn. So với tượng Huyền Thiên Trấn Vũ đặt trong đền Thánh Quán (cũng do các nghệ nhân làng Ngũ Xã đúc năm 1677) thì pho tượng này nặng gấp 3 lần.

Theo bác Đinh Văn Bình, người có hơn 20 năm trong nghề, kĩ thuật đúc đồng Ngũ Xã cũng không khác gì kĩ thuật đúc trống đồng Đông Sơn. Minh chứng là làng Ngũ Xã đã từng phục chế thành công trống đồng Ngọc Lũ cho Viện bảo tàng lịch sử Việt Nam. Trống được đúc đúng nguyên bản cổ từ hoa văn đến kích thích với kĩ thuật đúc rỗng liền khối, trọng lượng cũng như âm thanh không sai lệch.

Một sản phẩm đồng đang được bác Đinh Văn Bình đục rỗng lòng

Để đúc thành công một sản phẩm đòi hỏi người thợ phải mất rất nhiều thời gian và công sức. Với sản phẩm thuộc loại vừa và nhỏ thì mất khoảng 3 tháng mới hoàn thành, còn với các sản phẩm lớn như chuông, tượng thời gian có thể tính bằng năm.

Khâu đầu tiên của quá trình đúc đồng là làm vật mẫu. Thông thường vật mẫu được làm bằng đất sét chuyên ngành điêu khắc, hoặc bằng thạch cao, thậm chí là nhôm. Theo anh Trần Long, người chuyên tạo vật mẫu tại xưởng đúc đồng Hoa Mai, cái khó nhất là làm sao lột tả được cái thần của nhân vật trong từng chi tiết. Công việc này đỏi hỏi người thợ phải có con mắt nghệ thuật cũng như có những hiểu biết nhất định về đối tượng cũng như hoàn cảnh lịch sử. Ví dụ như đúc tượng Bác Hồ trong bối cảnh năm 1945 phải khác với tượng Bác Hồ năm 1966.

Tiếp sau khâu làm mẫu là khâu tạo khuôn. Để tạo khuôn người thợ phải dùng đất phù sa sông (sạch sạn) và giấy bản xay nhuyễn thành loại đất có độ dai vừa phải. Trước khi dùng đất đắp khuôn phải rắc một lớp bột vôi hoặc quét một lớp dầu lên vật mẫu để tránh không bị dính khuôn. Khi tiến hành đắp khuôn, người thợ phải miết tay thật kĩ để sao cho các họa tiết, hoa văn, đường nét của vật mẫu in nổi rõ nét vào khuôn. Cách làm khuôn ở làng Ngũ Xã cầu kì hơn các nơi khác ở chỗ, sau khi đắp các lớp áo, người thợ sẽ đợi cho khô mới tiến hành “vỗ khuôn” để các đường nét, chi tiết của vật mẫu ăn vào khuôn trở nên sắc nét hơn.

Ở làng Ngũ Xã hiện nay, phổ biến là loại khuôn hai mảnh (nghĩa là khuôn được đắp hai lần, mỗi lần đắp một nửa, sau đó ghép lại với nhau), khuôn liền cũng có khi được sử dụng, nhưng chỉ sử dụng với các sản phẩm cầu kì hoặc theo yêu cầu của khách hàng.

Nấu đồng là khâu thể hiện tài năng của người thợ. Để có một nồi nước đồng tốt, người thợ phải lựa chọn loại than già để đảm bảo khi nấu đồng không bị khê. Các nguyên liệu đồng, thiếc, chì sẽ được cho vào nấu chung theo một tỉ lệ bí mật. Theo kinh nghiệm của người thợ khi thấy nước đồng có màu vàng sáng bốc lên thì khi đó có tiến hành rót đồng.

Trước khi rót đồng, cần phải nung khuôn đủ nóng để đảm bảo đồng chảy đều trong khuôn. Việc rót đồng phải đều tay tránh ngắt quãng, tất nhiên phải biết ngừng nghỉ đúng lúc.

Sửa nguội là phần quan trọng trong việc hoàn thiện sản phẩm đồng. Các sản phẩm sau khi được dỡ từ khuôn ra sẽ được cắt bỏ phần thừa, vá hoặc hàn những bộ phận còn khuyết. Với máy móc hiện đại, người thợ sẽ tiến hành mài, giũa các sản phẩm trước khi chúng được chuyển sang khâu chạm khắc, là nơi người thợ trau chuốt lại các đường nét, hoa văn, họa tiết trên mặt sản phẩm.

Đánh bóng bằng giấy giáp mềm và sau đó là tiến hành lên màu là những khâu cuối cùng trong việc hoàn thiện sản phẩm, đưa sản phẩm lên đến trình độ nghệ thuật.

Anh Trần Long, thợ tạo vật mẫu xưởng đúc đồng Hoa Mai, đang tạo mẫu tượng vua Lê Lợi

Các sản phẩm đồng của làng Ngũ Xã làm ra luôn tạo được sự khác biệt với các sản phẩm nơi khác. Đó là “màu mắt cua” của đồng mà không nơi nào bắt chước được. Đây là kết quả của việc kết hợp đồng, nhôm, chì theo một tỉ lệ chuẩn mực và bí truyền. Chính vì thế sản phẩm đồng Ngũ Xã không bị rỗ, bị phai, để hàng trăm năm vẫn bền vững như vậy.

Nỗi lo giữ nghề

Làng Ngũ Xã giờ đã thành phố, nhà cao tầng với những quán phở cuốn đã thay thế cho những xưởng đúc đồng khi xưa. Phần lớn các hộ dân đã chuyển nghề, chỉ còn vài hộ là giữ được nghề truyền thống của cha ông. Lo lắng cho tương lai của nghề, nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, chủ cơ sở đúc đồng Hoa Mai, trăn trở: “Nước ngoài họ đến đây đông lắm, họ muốn học lỏm nghề của chúng ta, họ còn mời tôi ra nước ngoài nữa, nhưng tôi dù nghèo cũng quyết không bao giờ bán rẻ nghề của cha ông cho họ”.

Còn với thế hệ sau, những truyền nhân của kĩ nghệ đúc đồng, ông chia sẻ: “Lớp thanh niên bây giờ không còn tâm huyết với nghề, không kiên trì như xưa, cha muốn truyền mà con không chịu học thì nghề phải mất”

May mắn là ông Ứng có hai ngưởi con đều quyết tâm theo nghề của bố, nhưng để phục hổi lại sự hưng thịnh như xưa của làng Ngũ Xã thì đó còn là một bài toán chưa có lời giải.

Lê Hải