Sửa đổi Luật Đo lường: Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả quản lý

Sau gần 15 năm thi hành, Luật Đo lường đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động quản lý nhà nước về đo lường, góp phần bảo đảm công bằng trong giao dịch thương mại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, nhiều quy định của Luật đã bộc lộ hạn chế, bất cập, chưa theo kịp sự thay đổi nhanh của khoa học - công nghệ, mô hình tăng trưởng và phương thức quản lý hiện đại.

Thời gian qua, hệ thống pháp luật có liên quan như Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật cùng các chính sách cải cách thủ tục hành chính đã được ban hành, sửa đổi, bổ sung theo hướng tăng tính thị trường, giảm can thiệp hành chính. Quá trình này làm phát sinh các điểm giao thoa, chồng chéo với Luật Đo lường, đặt ra yêu cầu phải rà soát, đồng bộ hóa các quy định về phân cấp quản lý, điều kiện hoạt động của tổ chức đo lường, quản lý phương tiện đo và cơ chế kiểm soát thị trường.

Đồng thời, sự phát triển nhanh của các lĩnh vực năng lượng, môi trường, thương mại điện tử, logistics, y tế và công nghệ số đã làm xuất hiện nhiều yêu cầu mới đối với hoạt động đo lường, đặc biệt liên quan đến phương tiện đo thông minh, đo lường từ xa, chuẩn đo lường hiện đại và dữ liệu đo lường trong môi trường số.

Hệ thống chuẩn đo lường quốc gia và năng lực các tổ chức đo lường tuy đã từng bước được nâng cao nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu hội nhập quốc tế và nhu cầu của nền kinh tế. Bên cạnh đó, cơ chế quản lý theo rủi ro, giám sát thị trường đo lường và phân cấp quản lý còn hạn chế; thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh trong một số lĩnh vực còn phức tạp, chưa phù hợp với yêu cầu cắt giảm, đơn giản hóa theo chủ trương của Chính phủ.

Trong bối cảnh đó, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng liên quan trực tiếp đến lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng và cải cách thể chế. Ngày 10/01/2022, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 04/NQ-CP về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước, yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch và lấy quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp làm trọng tâm.

Ngày 30/7/2024, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 38-CT/TW về đẩy mạnh công tác tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng quốc gia đến năm 2030 và những năm tiếp theo, trong đó giao nhiệm vụ rà soát, hoàn thiện chính sách, pháp luật về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng theo hướng tập trung, thống nhất, hội nhập quốc tế, dựa trên hạ tầng kỹ thuật hiện đại, công nghệ số và mô hình quản trị thông minh.

Tiếp đó, ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện đồng bộ các quy định pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới. Ngày 08/01/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị quyết số 154/NQ-CP về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2025, trong đó nhấn mạnh việc đẩy mạnh các hoạt động về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng gắn với hạ tầng chất lượng quốc gia, công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế.

Ngày 26/3/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 66/NQ-CP về chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh năm 2025 và 2026, đặt mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% điều kiện đầu tư kinh doanh không cần thiết, 30% thời gian giải quyết thủ tục hành chính và 30% chi phí tuân thủ. Ngày 30/4/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, yêu cầu từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh.

Ngày 04/5/2025, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, giảm rào cản hành chính, cắt giảm mạnh điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ cho tổ chức, doanh nghiệp.

Tiếp theo đó, ngày 02/4/2026, Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành Kết luận số 18-KL/TW về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030, gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng "2 con số". Kết luận chỉ đạo xây dựng và hoàn thiện thể chế, pháp luật phù hợp để xác lập mô hình tăng trưởng mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; chuyển mạnh phương thức quản lý nhà nước từ tiền kiểm sang hậu kiểm gắn với xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức kinh tế - kỹ thuật và tăng cường kiểm tra, giám sát.

Đây là định hướng trực tiếp đặt ra yêu cầu phải đổi mới căn bản phương thức quản lý trong lĩnh vực đo lường, chuyển từ cơ chế tiền kiểm thủ công sang hậu kiểm thông minh dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng (tháng 01/2026) xác định mục tiêu đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; nhấn mạnh đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, trong đó nội dung then chốt cần tập trung là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý, quản trị phát triển giữa Trung ương và địa phương, phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương; thúc đẩy đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ, kiến tạo phát triển. Nghị quyết Đại hội XIV đặt nền tảng chính trị cao nhất, xác định định hướng dài hạn cho toàn bộ chương trình cải cách thể chế, trong đó có việc sửa đổi Luật Đo lường.

Ngoài ra, ngày 12/4/2025, Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 60-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu đổi mới căn bản tư duy và cách tiếp cận về chính sách, theo đó mọi cơ chế, chính sách pháp luật phải được xây dựng xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và lấy lợi ích của người dân, doanh nghiệp làm trung tâm.

Ngày 06/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, đặt ra nhiệm vụ và giải pháp phát triển kinh tế nhà nước, trong đó yêu cầu đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, nâng cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các chủ thể kinh tế; giảm thiểu can thiệp hành chính trực tiếp, giảm chi phí tuân thủ; áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trong toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế. Nghị quyết này là cơ sở trực tiếp để yêu cầu sửa đổi các quy định hiện hành của Luật Đo lường theo hướng giảm can thiệp hành chính, chuyển từ cơ chế đăng ký, cấp phép sang cơ chế tự công bố năng lực và hậu kiểm đối với các hoạt động đo lường mang tính thị trường.

Ngày 11/3/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 41/NQ-CP giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan hoàn thiện pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó có yêu cầu hoàn thiện pháp luật về đo lường theo hướng đồng bộ với hệ thống pháp luật về tiêu chuẩn, chất lượng và đầu tư kinh doanh.

Trên cơ sở các chủ trương, định hướng nêu trên, ngày 26/9/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 105/2025/NQ-UBTVQH15 về Chương trình lập pháp năm 2026, trong đó quyết nghị trình Quốc hội xem xét, thông qua dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026). Ngày 24/10/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2352/QĐ-TTg giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì soạn thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường theo đúng tiến độ của Chương trình lập pháp năm 2026.

Ảnh minh họa.

Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đẩy mạnh cải cách thể chế, phân cấp, phân quyền và cắt giảm thủ tục hành chính, việc sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm cụ thể hóa các chủ trương lớn này trong lĩnh vực đo lường. Dự thảo Luật được xây dựng trên nguyên tắc quán triệt đầy đủ yêu cầu đổi mới phương thức quản lý nhà nước, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Theo đó, dự thảo Luật tập trung rà soát, bãi bỏ hoặc đơn giản hóa các quy định không còn phù hợp; làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa trung ương và địa phương gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả; đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm; tăng cường ứng dụng công nghệ số và quản lý dựa trên dữ liệu trong hoạt động đo lường.

Dự thảo Luật được xây dựng theo hướng thể hiện rõ 03 trục cải cách chính: (1) Chuyển đổi số hoạt động đo lường, thúc đẩy quản lý dựa trên dữ liệu và nền tảng số; (2) Nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia, phát huy vai trò doanh nghiệp trong đầu tư hạ tầng đo lường; (3) Cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện phân quyền, phân cấp và đồng bộ hệ thống pháp luật.

Các trục cải cách này bảo đảm Luật Đo lường (sửa đổi) thống nhất với chương trình cải cách thể chế chung của Nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong điều kiện phát triển kinh tế số và hội nhập quốc tế sâu rộng, khắc phục các hạn chế, bất cập của pháp luật hiện hành; bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số, kinh tế xanh; phù hợp với chủ trương cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền; hiện đại hóa quản lý đo lường theo thông lệ quốc tế; và nâng cao năng lực hạ tầng chất lượng quốc gia phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Các chủ trương, định hướng nêu trên đặt ra yêu cầu trực tiếp với từng nhóm quy định của Luật Đo lường: Yêu cầu chuyển đổi số và quản lý dựa trên dữ liệu (Nghị quyết 57-NQ/TW, Chỉ thị 38-CT/TW) đòi hỏi phải xây dựng khung pháp lý cho hoạt động đo lường trong môi trường số - hiện chưa được Luật điều chỉnh; Yêu cầu cắt giảm điều kiện kinh doanh và tăng cường hậu kiểm (Nghị quyết 66/NQ-CP, Luật Đầu tư số 143/2025/QH15) đòi hỏi phải phân biệt rõ hai chế độ pháp lý cho hoạt động kiểm định phục vụ thị trường và phục vụ quản lý nhà nước bắt buộc; Yêu cầu phân cấp, phân quyền theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (Nghị quyết 04/NQ-CP) đòi hỏi phải cập nhật toàn bộ mô hình phân công trách nhiệm trong Luật Đo lường. Sự không tương thích giữa các chủ trương nêu trên với quy định hiện hành của Luật chính là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến các bất cập được phân tích tại Phần II của Báo cáo này.

Đặc biệt, việc Quốc hội thông qua Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (sửa đổi) và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (sửa đổi) có hiệu lực từ 01/01/2026 đặt ra yêu cầu bảo đảm đồng bộ, thống nhất trong tổng thể Hạ tầng chất lượng quốc gia. Bên cạnh đó, Luật Giao dịch điện tử, Luật Dữ liệu, Luật An ninh mạng cũng đòi hỏi quy định về hoạt động đo lường trong môi trường số phải được thiết kế tương thích, không chồng chéo. Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) là căn cứ pháp lý trực tiếp để tách bạch hoạt động thị trường và bắt buộc trong lĩnh vực kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm.

Hồng Vân