Cần 'hàng rào' đủ mạnh để ngăn chặn thực phẩm bẩn, kém chất lượng

An toàn thực phẩm không chỉ liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân mà còn phản ánh năng lực quản trị, đạo đức kinh doanh và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia vào chuỗi cung ứng. Nhận định về vấn đề này, Đại tá Trần Viết Phương, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường, Bộ Công an bày tỏ lo ngại về tình trạng thực phẩm bẩn, thực phẩm giả đang bủa vây người tiêu dùng, gây lo ngại về sức khỏe.

Theo Đại tá Trần Viết Phương, vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm đã thay đổi cả về phương thức và quy mô. Bên cạnh vi phạm nhỏ lẻ, tự phát, đã phát hiện các hoạt động tổ chức theo chuỗi, có sự phân công vai trò, có pháp nhân che chắn, có hồ sơ hợp thức hóa, có quảng cáo, kho vận, phân phối và thanh toán điện tử. Trong nhiều vụ việc, sản phẩm vi phạm chỉ là phần nổi phía sau là cả một hệ sinh thái gian dối được hình thành từ đầu vào, công thức; công bố, kiểm nghiệm, ghi nhãn, quảng cáo đến tiêu thụ và che giấu lợi ích bất chính.

Thực tế cho thấy, cuộc đấu tranh với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Theo số liệu từ Đại tá Trần Viết Phương, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng toàn quốc đã phát hiện tới 22.669 hành vi vi phạm với tổng số tiền xử lý lên đến hơn 330,7 tỷ đồng. Trong đó, số tiền xử phạt vi phạm hành chính chiếm hơn 305,8 tỷ đồng; giá trị tang vật vi phạm hơn 208,8 tỷ đồng (bao gồm hàng hóa bị tịch thu hơn 81,7 tỷ đồng và hàng hóa buộc tiêu hủy hơn 127,1 tỷ đồng). Đáng chú ý, cơ quan chức năng đã chuyển 128 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra để xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật hình sự.

Thực phẩm bẩn bủa vây tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe người tiêu dùng. Ảnh: Nguyễn Bằng

Bên cạnh thị trường truyền thống, mặt trận thương mại điện tử cũng đang trở thành tụ điểm nóng của các dòng thực phẩm kém chất lượng. Riêng trong phân khúc này, lực lượng Quản lý thị trường đã tiến hành kiểm tra 514 vụ việc, xử lý 424 vụ và xử phạt khoảng 7,9 tỷ đồng.

Đại diện cơ quan Quản lý thị trường chia sẻ, việc kinh doanh thực phẩm trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội đang đặt ra những thách thức chưa từng có. Do các giao dịch diễn ra qua nhiều khâu trung gian và ẩn danh, các lực lượng chức năng gặp rất nhiều trở ngại trong việc xác định đối tượng vi phạm, truy vết kho hàng, dòng tiền cũng như định lượng chính xác số sản phẩm đã tiêu thụ ra thị trường.

Báo cáo từ Bộ Công Thương cũng chỉ ra rằng, công tác kiểm soát an toàn thực phẩm hiện nay vẫn gặp nhiều rào cản nội tại. Năng lực kiểm nghiệm tại một số đơn vị địa phương còn hạn chế, thời gian giám định kéo dài, trong khi kinh phí dành cho việc lấy mẫu thử nghiệm và tiêu hủy tang vật luôn trong tình trạng thiếu hụt. Thêm vào đó, quy trình bảo quản thực phẩm đông lạnh, nội tạng động vật và thủy hải sản tươi sống tịch thu được phát sinh chi phí rất lớn. Đặc biệt, một số nhóm thực phẩm mới nổi hiện vẫn chưa có đầy đủ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật rõ ràng để làm căn cứ pháp lý xử lý vi phạm.

Để kịp thời chặn đứng làn sóng thực phẩm bẩn, Bộ Công an và Bộ Công Thương đã nhanh chóng ban hành Kế hoạch số 440 về phối hợp tổng rà soát, kiểm tra và xử lý các vi phạm liên quan đến an toàn thực phẩm trên phạm vi cả nước. Song song với đó, Bộ Công Thương cũng đã ban hành Thông tư số 31/2026 quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm thuộc phạm vi quản lý. Theo quy định mới này, các doanh nghiệp có thể chủ động triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ Công Thương hoặc thực hiện kết nối trực tiếp với nền tảng VeriGoods, góp phần tối ưu hóa tính minh bạch và hỗ trợ cơ quan quản lý dễ dàng xác định nguồn gốc sản phẩm khi có sự cố xảy ra.

Ở góc độ hoạch định chính sách vĩ mô, ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được xây dựng theo hướng đổi mới toàn diện phương thức quản lý. Thay vì kiểm soát phân mảnh theo từng khâu riêng lẻ như trước đây, luật mới sẽ chuyển hẳn sang mô hình quản lý nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Theo đó, hoạt động giám sát kỹ thuật sẽ được thực hiện xuyên suốt và liên tục từ khâu sản xuất ban đầu, trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, giết mổ, thu hoạch cho đến sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển và lưu thông cuối cùng trên thị trường. Phương thức này giúp cơ quan chức năng phát hiện, kiểm soát rủi ro ngay từ đầu và nâng cao tối đa khả năng truy xuất nguồn gốc.

Trước thực trạng nhức nhối này, PGS-TS Cao Vũ Minh, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM dẫn lời Đại biểu Quốc hội Đặng Thị Bảo Trinh (đoàn Quảng Nam cũ, thành phố Đà Nẵng hiện nay), chưa bao giờ niềm tin của người dân vào thực phẩm lại xuống thấp như hiện nay. Là một quốc gia có thế mạnh lớn về nông nghiệp, người dân Việt Nam đáng lẽ phải được tiếp cận nguồn thực phẩm dồi dào, an toàn nhất, nhưng thực tế nhiều gia đình vẫn luôn phải canh cánh nỗi lo mang tên thực phẩm bẩn trong mỗi bữa ăn hàng ngày.

Để khôi phục lại niềm tin và chấm dứt triệt để tình trạng sản xuất, kinh doanh thực phẩm bất chính, các chuyên gia khẳng định cần phải triển khai đồng bộ một hệ thống giải pháp mạnh mẽ. Đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục sâu rộng về đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội; làm cho mỗi doanh nghiệp nhận thức rõ việc đưa thực phẩm bẩn ra thị trường là hành vi gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe giống nòi.

Đối với cơ quan quản lý, cần siết chặt hơn nữa công tác thanh tra tại các chợ đầu mối, cơ sở giết mổ, cơ sở chế biến; hoàn thiện các quy định quản lý thương mại điện tử, tăng ràng buộc trách nhiệm lên các sàn trung gian và đơn vị vận chuyển, đồng thời bổ sung nguồn lực cho công tác kiểm nghiệm. Cuối cùng, hệ thống luật pháp cần sớm tăng mức xử phạt hành chính và hình sự hóa mạnh mẽ các hành vi sử dụng chất cấm, hóa chất độc hại trong thực phẩm để đảm bảo tính răn đe.

Muốn ngăn chặn thực phẩm bẩn một cách bền vững, chúng ta phải tạo ra được một cơ chế đồng bộ: Người sản xuất, kinh doanh không muốn vi phạm vì đạo đức nghề nghiệp, không dám vi phạm vì chế tài nghiêm khắc của pháp luật và không thể vi phạm nhờ hệ thống giám sát công nghệ chặt chẽ. Chỉ khi thiết lập được dòng chảy minh bạch đó, niềm tin của người tiêu dùng mới được khôi phục và thị trường thực phẩm Việt Nam mới có thể phát triển an toàn, bền vững.

An Dương (T/h)