Khởi nghiệp xanh biến phụ phẩm nông nghiệp thành hàng hóa

Rơm rạ sau mùa gặt, thân sen nằm lại trên đồng hay vỏ xoài sau chế biến từng bị xem là phần bỏ đi. Tại Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh năm 2026, những nguyên liệu ấy xuất hiện trong nhiều ý tưởng mới: trồng nấm, làm vật liệu cách nhiệt, da sinh học hoặc tạo ra các sản phẩm phục vụ đời sống.

Các dự án này được giới thiệu tại vòng bán kết cuối cùng, tổ chức ngày 19 và 20/9 tại Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM. Vòng thi có 39 ý tưởng, dự án của các nhóm đến từ tám tỉnh, thành phố khu vực phía Nam.

TP.HCM có 11 dự án, nhiều nhất tại vòng bán kết; Vĩnh Long và Đồng Tháp mỗi địa phương có năm dự án. An Giang, Tây Ninh và Cần Thơ cùng có bốn dự án, số còn lại đến từ Cà Mau và Đồng Nai.

Trước chặng thi tại TP.HCM, hai vòng bán kết ở Hà Nội và Đắk Lắk đã chọn 19 ý tưởng, dự án của bảng A và bảng B vào vòng chung kết. Kết quả từ các khu vực cho thấy khởi nghiệp xanh đang mở rộng khỏi cách làm quen thuộc là chế biến nông sản thô.

Ban Giám khảo trao chứng nhận tham gia cuộc thi và các phần quà cho thí sinh. (Ảnh: Kim Thoa)

Nhiều nhóm bắt đầu từ một loại phụ phẩm sẵn có tại địa phương, sau đó kết hợp công nghệ để tạo sản phẩm mới. Rơm rạ được đưa vào chu trình trồng nấm và nuôi trùn quế; vỏ xoài được nghiên cứu làm da sinh học; trấu, gáo dừa và bã cà phê trở thành nguyên liệu cho các loại vật liệu, sản phẩm gia dụng. Cách tiếp cận này vừa giảm phần bỏ đi trong sản xuất, vừa mở thêm cơ hội tăng thu nhập cho người dân.

Sen Bảo là một trong những ý tưởng gây chú ý khi phát triển màng bọc thực phẩm sinh học từ sen, tích hợp bộ phận chỉ thị màu nhằm cảnh báo sự thay đổi của thực phẩm. Theo phần trình bày của đại diện dự án, sản phẩm có cơ chế hỗ trợ kiểm soát vi sinh vật, hướng tới kéo dài thời gian bảo quản khoảng 14-25 ngày tùy loại.

Nhóm dự kiến giá bán 45.000 đồng đối với sản phẩm có bộ phận chỉ thị màu và 38.000 đồng với phiên bản không có tính năng này. Chi phí sản xuất được tính toán khoảng 6,6 triệu đồng cho 1.000m màng. Dự án định hướng phát triển hai phiên bản để tiếp cận từng nhóm khách hàng, trong đó khả năng bảo quản là yếu tố chính đối với khách hàng doanh nghiệp, còn bộ phận chỉ thị màu giúp người tiêu dùng nhận biết sự thay đổi của thực phẩm.

Thí sinh trình bày dự án tại vòng bán kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh 2026. (Ảnh: Kim Thoa)

Cũng đi từ cây sen, dự án Selution chọn phần thân sau thu hoạch để phát triển vật liệu cách nhiệt sinh học. Cấu trúc lõi thân sen có các khoảng không khí tự nhiên được nhóm tận dụng trong một tấm vật liệu nhiều lớp, kết hợp keo sinh học chitosan, vải không dệt từ PET tái chế, lớp sáp chống thấm, lớp cản tia cực tím và lớp chống cháy.

Dự án hướng tới thay thế một phần vật liệu chống nóng sử dụng nhựa xốp và keo hóa học, đồng thời đặt mục tiêu tận dụng khoảng 5 tấn thân sen mỗi năm, tạo thêm thu nhập cho người trồng. Sản phẩm hiện vẫn được thử nghiệm và tối ưu công thức trong phòng thí nghiệm. Nhóm dự kiến tiếp tục kiểm định các đặc tính kỹ thuật, độ bền và độ ổn định trước khi tiến tới thương mại hóa.

Nếu Sen Bảo và Selution còn đậm tính thử nghiệm, dự án Thốt nốt tươi đóng lon tiếp cận một đặc sản quen thuộc của vùng Tịnh Biên, Tri Tôn, tỉnh An Giang. Theo phần trình bày tại cuộc thi, khu vực này có hơn 100.000 cây thốt nốt. Nhiều người dân, trong đó có đồng bào Khmer, gắn sinh kế với nghề làm đường nhưng thu nhập còn bấp bênh.

Nhóm đưa công nghệ chế biến vào quả thốt nốt tươi để phát triển sản phẩm đóng lon, hướng đến thị trường đô thị, hệ thống ăn uống và các kênh phân phối hiện đại. Phần vỏ được tận dụng làm chất đốt cho lò nấu đường. Để sản phẩm thuận tiện hơn khi sử dụng, dự án đã chuẩn bị các công thức pha chế và món ăn kèm, qua đó mở rộng cách dùng của thốt nốt ngoài phạm vi một đặc sản địa phương.

Khách hàng tìm hiểu sản phẩm được trưng bày ngoài hội trường Cuộc thi Khởi nghiệp. (Ảnh: Kim Thoa)

Ba dự án đi theo những hướng khác nhau nhưng cùng cho thấy nỗ lực kéo dài vòng đời của tài nguyên bản địa. Cây sen được khai thác để làm màng bọc thực phẩm và vật liệu cách nhiệt; quả thốt nốt được chế biến, đóng lon để tiếp cận các kênh phân phối mới. Giá trị của nông sản vì thế không còn dừng ở dạng nguyên liệu thô.

Theo bà Vũ Kim Anh, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp BSA, nhiều dự án đã biết tận dụng tài nguyên bản địa, phụ phẩm nông nghiệp và ngư nghiệp để tạo sản phẩm có tính ứng dụng, khả năng thương mại hóa. Một số mô hình còn gắn bảo vệ môi trường với cơ hội việc làm cho phụ nữ nông thôn, người khuyết tật và các nhóm yếu thế.

Người khởi nghiệp đang bắt đầu từ một vấn đề cụ thể của cộng đồng rồi tìm mô hình kinh doanh để giải quyết. Nhưng để đứng được trên thị trường, chữ “xanh” cần được chứng minh bằng chất lượng, tiêu chuẩn, giá bán và khả năng sản xuất ổn định. Khi những câu hỏi đó có lời đáp, phụ phẩm mới thực sự bước vào một chuỗi giá trị mới.

Kim Thoa