Tăng năng suất lao động: Động lực then chốt cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2026 - 2030 đặt mục tiêu tổng quát: Tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên, đi đôi với ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và nâng cao đời sống nhân dân. Trong bối cảnh mới, các yếu tố từng là lợi thế như lao động giá rẻ, vốn và tài nguyên thiên nhiên không còn đủ sức tạo đột phá. Thay vào đó, mô hình tăng trưởng buộc phải chuyển sang dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Ở trung tâm của quá trình này chính là năng suất lao động. Thực tế cho thấy, năng suất lao động không chỉ là động lực chủ đạo mà còn là yêu cầu tất yếu, mang tính quyết định đối với mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững. Tuy nhiên, đây cũng chính là “nút thắt” lớn của nền kinh tế hiện nay.

Theo đánh giá của Chính phủ, chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt trong các ngành công nghệ cao và công nghiệp mới vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển, chưa tạo được đột phá về năng suất và sức cạnh tranh. Dù có nhiều cải thiện, tốc độ tăng năng suất lao động vẫn còn khoảng cách đáng kể so với mục tiêu đề ra. Giai đoạn 2021 - 2025, năng suất lao động tăng bình quân khoảng 5,1 -5,2%/năm, thậm chí một số tính toán còn dưới 5%. Trong khi đó, để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam cần duy trì tốc độ tăng từ 7,5 - 8,5%/năm.

Tháo gỡ “nút thắt” năng suất lao động để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng ca.

So sánh quốc tế cũng cho thấy khoảng cách lớn. Năm 2023, năng suất lao động của Việt Nam theo sức mua tương đương chỉ bằng 11,2% của Singapore, 27% của Hàn Quốc, 28,6% của Nhật Bản và 36,2% của Malaysia.

Đến năm 2025, năng suất lao động toàn nền kinh tế ước đạt khoảng 245 triệu đồng/lao động (tương đương 9.809 USD), tăng 6,83% so với năm trước. Dù cải thiện đáng kể, con số này vẫn cho thấy dư địa lớn cần tiếp tục khai thác.

Theo báo cáo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam đang ngày càng được cải thiện và đáp ứng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động. Cụ thể, quý I/2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 53,6 triệu người, tăng 687,8 nghìn người so với cùng kỳ năm trước; tỷ lệ tham gia lực lượng lao động đạt 68,3%; số người có việc làm đạt 52,5 triệu người, tăng 1,3% so với cùng kỳ năm trước.

Dù có nhiều tiến bộ, thị trường lao động vẫn tồn tại không ít hạn chế. Tỷ lệ lao động phi chính thức còn cao, chiếm tới 62,2%. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ mới đạt 29,6% - con số khiêm tốn so với yêu cầu phát triển.

Cơ cấu lao động theo ngành cũng chưa hợp lý. Năm 2025, khu vực nông, lâm, thủy sản vẫn sử dụng khoảng 13,5 triệu lao động, chiếm 25,7% tổng số lao động, trong khi năng suất chỉ bằng hơn 43% mức bình quân toàn nền kinh tế. Đáng chú ý, quá trình chuyển dịch lao động khỏi khu vực nông nghiệp phần lớn lại chuyển sang các ngành có năng suất thấp như gia công chế biến hoặc dịch vụ thu nhập thấp, nên chưa tạo được cú hích rõ rệt cho năng suất chung.

Nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, Việt Nam không có lựa chọn nào khác ngoài việc nâng cao năng suất lao động thông qua phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đại biểu Dương Khắc Mai (đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) cho rằng, yếu tố then chốt là nguồn nhân lực có kỹ năng nghề cao, phù hợp với nhu cầu thị trường.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Đại Thắng (đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên) đề xuất cần đẩy mạnh phát triển nhân lực gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, nhà trường và viện nghiên cứu; mở rộng các mô hình đào tạo gắn với nhu cầu thị trường. Đồng thời, cần ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực then chốt như năng lượng tái tạo, kỹ thuật số, tự động hóa. Bên cạnh đó, chính sách thu hút chuyên gia nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài cũng cần được đẩy mạnh, đi kèm với cơ chế lựa chọn đầu tư có điều kiện, ưu tiên dự án chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực trong nước.

Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM cho rằng, cần đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm trong đào tạo nguồn nhân lực. Những doanh nghiệp tiên phong phải đóng vai trò “đầu tàu”, tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo và nâng cao kỹ năng cho người lao động.

Mối quan hệ giữa năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế là trực tiếp và mang tính quyết định. Để đạt mức tăng trưởng GDP 10%/năm, năng suất lao động cần tăng khoảng 6 -7%/năm, đồng thời phải đi kèm với cải thiện hiệu quả đầu tư và đổi mới công nghệ.

Với nền tảng tăng trưởng giai đoạn 2021 - 2025 khá tích cực - GDP bình quân tăng 6,3%/năm, quy mô nền kinh tế đạt khoảng 514 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người vượt 5.000 USD, Việt Nam đang có những điều kiện thuận lợi để bứt phá. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới, nâng cao năng suất lao động không chỉ là lựa chọn mà là con đường tất yếu. Đây chính là “chìa khóa” để nền kinh tế Việt Nam bứt phá, gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập cao trong tương lai.

Hiền Anh