Khi công nghệ trở thành lối ra cho sản phẩm làng nghề

Áp lực chuyển đổi đang đè nặng lên các làng nghề truyền thống, đặc biệt tại những địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh như Hà Nội. Trong lĩnh vực trồng hoa, cây cảnh là một trong những ngành hàng có giá trị kinh tế cao, sự mở rộng về quy mô những năm gần đây không đồng nghĩa với tăng trưởng về chất lượng.

Giai đoạn 2015 - 2020, diện tích trồng hoa, cây cảnh trên địa bàn Hà Nội đã tăng mạnh từ hơn 5.400 ha lên gần 8.000 ha, tập trung tại các vùng như Nhật Tân, Tây Tựu, Mê Linh. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động sản xuất vẫn dựa vào kinh nghiệm truyền thống, phụ thuộc lớn vào điều kiện thời tiết khiến năng suất thiếu ổn định, chất lượng sản phẩm không đồng đều, đặc biệt khó đáp ứng các đơn hàng lớn hoặc tiêu chuẩn cao của thị trường xuất khẩu.

Nhiều hộ làm chiếu ở thôn Ngọc Nhị, xã Quảng Ngọc đã đầu tư mua máy dệt chiếu, góp phần nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế cho gia đình.

Chính những hạn chế này buộc các làng hoa phải thay đổi. Việc ứng dụng công nghệ cao, từ hệ thống nhà màng, nhà kính đến tưới nhỏ giọt, điều khiển nhiệt độ và độ ẩm đang từng bước cải thiện đáng kể năng suất và chất lượng sản phẩm. Khi các yếu tố sinh trưởng của cây trồng được kiểm soát, rủi ro do thời tiết giảm rõ rệt, đồng thời tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn thương mại tăng lên.

Không chỉ dừng lại ở khâu sản xuất, công nghệ còn mở rộng sang các khâu sau thu hoạch và tiêu thụ. Các giải pháp bảo quản hiện đại giúp kéo dài thời gian tươi của hoa, tạo điều kiện vận chuyển xa hơn, tiếp cận thị trường rộng hơn. Song song đó, việc ứng dụng nền tảng số trong quảng bá và bán hàng đang giúp nhiều hộ sản xuất tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, giảm phụ thuộc vào khâu trung gian.

Một hướng đi mới đang hình thành tại Hà Nội là kết hợp sản xuất hoa, cây cảnh với phát triển du lịch làng nghề. Các khu vực như Nhật Tân hay Mê Linh không chỉ là nơi sản xuất mà còn trở thành điểm đến trải nghiệm, đặc biệt vào dịp cao điểm như lễ, Tết. Khi công nghệ được ứng dụng trong quản lý, truyền thông và tổ chức dịch vụ, giá trị kinh tế thu được không chỉ đến từ sản phẩm mà còn từ các hoạt động dịch vụ đi kèm, giúp gia tăng hiệu quả trên cùng một đơn vị diện tích.

Trong khi đó, tại Thanh Hóa, nghề dệt chiếu cói, đặc biệt ở huyện Nga Sơn cũng đang trải qua quá trình chuyển đổi tương tự. Với hơn 900 ha vùng nguyên liệu, đây từng là ngành nghề tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động. Tuy nhiên, phương thức sản xuất thủ công khiến sản phẩm chiếu cói gặp khó khăn trong cạnh tranh do mẫu mã đơn điệu, giá trị gia tăng thấp.

Việc đưa máy móc vào sản xuất và cải tiến thiết kế đã giúp thay đổi cục diện. Từ những sản phẩm truyền thống, các cơ sở sản xuất đã phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm mới như túi xách, giỏ đựng, đồ trang trí nội thất từ cói. Một số sản phẩm đã đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao, từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng và hướng tới thị trường xuất khẩu.

Hiệu quả của quá trình chuyển đổi không chỉ thể hiện ở sản phẩm mà còn ở quy mô lao động và thu nhập. Toàn tỉnh Thanh Hóa hiện có khoảng 132 làng nghề, tạo việc làm cho khoảng 90.000 lao động, với mức thu nhập bình quân từ 3,5 đến 5 triệu đồng mỗi tháng. Đây là minh chứng cho việc khi công nghệ được ứng dụng phù hợp, năng suất và đời sống người dân đều được cải thiện.

Tuy nhiên, một thực tế không thể bỏ qua là quá trình chuyển đổi tại cả Hà Nội và Thanh Hóa vẫn diễn ra chưa đồng đều. Tại Hà Nội, dù đã có những mô hình ứng dụng công nghệ cao hiệu quả, nhưng phần lớn hộ sản xuất vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận do chi phí đầu tư lớn và hạn chế về kỹ năng vận hành. Điều này tạo ra khoảng cách rõ rệt giữa các mô hình tiên tiến và sản xuất truyền thống.

Niềm vui của người nông dân Tây Tựu khi lứa hoa mới sắp cho thu hoạch.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng ưu tiên các sản phẩm có chất lượng ổn định, truy xuất được nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn xanh, chậm ứng dụng khoa học công nghệ đồng nghĩa với việc tự đánh mất lợi thế cạnh tranh. Những sản phẩm làm ra theo phương thức cũ không chỉ khó mở rộng thị trường mà còn có nguy cơ bị thay thế ngay trên chính thị trường nội địa.

Thực tiễn từ các làng nghề cho thấy, công nghệ không chỉ giúp nâng năng suất mà còn mở ra hướng phát triển mới, từ thương mại điện tử đến du lịch trải nghiệm. Tuy nhiên, để quá trình này thực sự hiệu quả, cần có sự hỗ trợ đồng bộ về vốn, đào tạo kỹ thuật và kết nối thị trường, tránh tình trạng đầu tư manh mún, thiếu liên kết. Nếu không chuyển đổi kịp thời, các làng nghề truyền thống sẽ dần bị thu hẹp không gian phát triển. Ngược lại, khi công nghệ được ứng dụng đúng hướng, đây sẽ là “đòn bẩy” giúp không chỉ bảo tồn mà còn nâng tầm giá trị làng nghề trong chuỗi sản xuất hiện đại.

Hiền Anh