Từ thông số vùng cao đến quầy dịch vụ công lưu động

Đơn vị chuyển đổi số nhỏ nhất là thôn

Sau khi sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp, xã trở thành cấp chính quyền gần dân nhất, với địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn trước. Nhưng đơn vị nơi người dân thực sự sống, sinh hoạt, gặp gỡ hằng ngày vẫn là thôn, bản, tổ dân phố, khóm. Đưa dịch vụ số đến thôn, bản và tổ dân phố là cách giúp chính sách tiếp cận gần hơn với nhu cầu thực tế của người dân.

Lào Cai đang phát triển mô hình “thôn số” để đưa hoạt động chuyển đổi số đến đơn vị dân cư gần người dân. Thôn 4, xã Bát Xát ra mắt mô hình "Thôn số" đầu tiên của tỉnh, nơi cả thôn có kênh thông tin, cách làm việc và giao dịch trên môi trường số. Các tổ chức thành viên của Mặt trận cùng vào cuộc: Hội Cựu chiến binh lan tỏa mô hình "Cựu chiến binh tiên phong chuyển đổi số", Hội Phụ nữ đưa hoạt động hội lên nền tảng số.

Cách làm ấy dựa trên một nhận thức giản dị: cán bộ xã dù tận tụy đến đâu cũng không thể đến từng nhà trong một xã rộng hàng trăm cây số vuông. Nhưng ở mỗi thôn, luôn có những người trẻ, người có uy tín, người am hiểu công nghệ có thể trở thành "hạt nhân" cho cả cộng đồng.

21/21 tiêu chí giữa vùng lõm sóng

Thôn Sơn Hà, xã Bát Xát có địa hình đồi núi chia cắt phức tạp, sông suối bao quanh, dân cư sống rải rác. Mạng di động chập chờn, có những điểm lõm sóng; nhận thức công nghệ của người dân còn hạn chế. Nếu chỉ nhìn vào điều kiện hạ tầng, khó ai nghĩ đây là nơi có thể trở thành "thôn số".

Từ ngày 28/11/2025, thôn đăng ký xây dựng "thôn số". Cán bộ cơ sở thực hiện phương châm "đi từng ngõ, gõ từng nhà". Ứng dụng "Thôn số Bát Xát" được xây dựng, cùng với hệ thống kết nối trực tuyến hai chiều giữa thôn và người dân. Theo thông tin địa phương công bố tháng 8/2026, thôn Sơn Hà hoàn thành 21/21 tiêu chí “thôn số” mức cơ bản; tỷ lệ nộp hồ sơ dịch vụ công trực tuyến qua VNeID của thôn được báo cáo đạt 80%. Mô hình được đưa vào kế hoạch toàn tỉnh giai đoạn 2026–2030.

Chuyển đổi số ở thôn, bản: các kết quả tiêu biểu

Điều đáng chú ý ở Sơn Hà là việc gắn hoạt động hỗ trợ người dân với bộ tiêu chí có thể kiểm tra. Hoàn thành 21/21 tiêu chí mức cơ bản là một kết quả cụ thể, nhưng không đồng nghĩa mọi người dân đã sử dụng thành thạo mọi dịch vụ số. Câu chuyện cũng cho thấy cần đồng thời khắc phục các điểm lõm sóng, bảo đảm chất lượng kết nối và duy trì lực lượng hướng dẫn tại chỗ.

Láo Vàng: giảm những chuyến đi làm thủ tục

Cũng ở xã Bát Xát, thôn Láo Vàng là vùng đặc biệt khó khăn, 93 hộ dân sống phân tán trên các sườn đồi. Trước đây, mỗi lần cần làm giấy tờ, người dân đều phải xuống trung tâm xã, khó khăn nhất là với người cao tuổi.

Khi mô hình thôn số được triển khai, nhiều thủ tục đơn giản được tiếp nhận ngay tại thôn; người cao tuổi và người khuyết tật được hỗ trợ tại nhà. Với người dân Láo Vàng, việc được hỗ trợ thao tác tại nhà văn hóa thôn có thể giảm đáng kể những chuyến đi đến trụ sở xã đối với thủ tục đủ điều kiện thực hiện trực tuyến.

Ở xã Yên Bình, cũng thuộc Lào Cai, lực lượng "Người bạn số" của Tổ công nghệ số cộng đồng đến tận nhà hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng định danh điện tử, ứng dụng ngân hàng, nền tảng "Cư dân số"; tổ chức lớp tập huấn kỹ năng số tại nhà văn hóa thôn. Kết quả, hơn 95% hộ gia đình trong xã đã cài đặt ứng dụng "Cư dân số"; theo báo cáo của địa phương, tỷ lệ hồ sơ thủ tục hành chính tiếp nhận trực tuyến đạt 100% trong kỳ thống kê; toàn bộ các thôn thực hiện quản trị trên nền tảng số. Trên toàn tỉnh Lào Cai, với gần 2.900 Tổ công nghệ số cộng đồng và hơn 20.000 thành viên, gần như thôn nào cũng có người, tỷ lệ nộp hồ sơ trực tuyến đạt trên 92%, thanh toán trực tuyến hơn 80%.

Hạ tầng: sóng phải đến trước

Hạ tầng viễn thông là điều kiện nền tảng để vận hành các mô hình thôn số. Theo kết quả Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2025 được dẫn trong tài liệu, nhiều nhóm mục tiêu về phủ sóng, hỗ trợ dịch vụ di động và Internet cho hộ nghèo, hộ cận nghèo, cơ sở giáo dục và trạm y tế đã được triển khai trên diện rộng. Tuy nhiên, chỉ tiêu phủ sóng tại thôn hoặc địa bàn thuộc chương trình không đồng nghĩa chất lượng kết nối đồng đều ở từng hộ dân, nhất là khu vực địa hình chia cắt; các tỷ lệ hoàn thành cần được hiểu đúng phạm vi đối tượng và kỳ thống kê trong báo cáo tổng kết chương trình.

Các thôn, bản còn lại thuộc khu vực công ích tiếp tục được triển khai theo Chương trình viễn thông công ích đến năm 2030. Những điểm lõm sóng từng được ghi nhận ở Sơn Hà cho thấy việc phủ sóng không phải là việc làm một lần là xong: địa hình chia cắt, dân cư phân tán khiến chất lượng sóng ở nhiều nơi vẫn chập chờn. Hạ tầng phải đi trước một bước thì các mô hình phía sau mới bền vững.

Những chiếc bàn khiêng xuống khóm

Ở vùng đồng bằng ven biển, câu chuyện mang một màu sắc khác. Phường Vĩnh Trạch, tỉnh Cà Mau, nhận thấy nhiều người dân, đặc biệt là người cao tuổi và nhóm yếu thế, gặp khó khăn khi phải đến trụ sở phường để làm thủ tục.

Từ đầu năm 2026, mỗi thứ Bảy hằng tuần, tổ hành chính lưu động của Trung tâm Phục vụ hành chính công phường di chuyển đến các khóm dân cư, tức đơn vị tương đương tổ dân phố. Tổ công tác vận chuyển thiết bị, khiêng bàn ghế đặt tại trụ sở khóm; cán bộ tư vấn, hướng dẫn người dân chuẩn bị từng mục hồ sơ; tùy thủ tục, người dân được hướng dẫn nộp hồ sơ trực tuyến hoặc hoàn thiện hồ sơ để nộp tại Trung tâm Phục vụ hành chính công. Trong những tuần đầu thí điểm, tổ công tác đã tiếp nhận và hướng dẫn gần 170 lượt người dân, trong đó 48 hồ sơ đủ điều kiện được tiếp nhận, giải quyết ngay.

Mô hình cho thấy một điều quan trọng: điểm nghẽn thật của thủ tục nhiều khi không nằm ở quầy tiếp nhận, mà ở chỗ người dân không biết chuẩn bị hồ sơ thế nào cho đúng. Khi cán bộ chủ động đến hướng dẫn tận nơi, hồ sơ được chuẩn bị đúng ngay từ đầu, qua đó có thể giảm số lần phải bổ sung, đi lại.

"Không chờ người dân đến"

Ở xã Hoài Ân, tỉnh Gia Lai, chính quyền xã triển khai mô hình "Thủ tục hành chính chủ động, không chờ người dân đến". Trước ngày 3 hằng tháng, các thôn rà soát, lập danh sách hộ cần hỗ trợ. Tổ công tác lưu động đến tận nhà thu nhận hồ sơ, hướng dẫn kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức 2, hỗ trợ nộp hồ sơ trực tuyến. Đoàn viên thanh niên đi cùng để thao tác giúp người già yếu, mắt kém. Người dân được hỗ trợ chuẩn bị, gửi hồ sơ tại nhà và nhận thông tin hẹn trả kết quả theo quy trình của từng thủ tục.

Cách làm này thừa nhận sự khác biệt về kỹ năng số và điều kiện tiếp cận công nghệ: một bộ phận người dân, đặc biệt là người cao tuổi hoặc người khuyết tật, cần được hỗ trợ trực tiếp. Với họ, chuyển đổi số không nhất thiết là tự thao tác trên điện thoại, mà là được phục vụ thuận tiện hơn nhờ cán bộ có công cụ và dữ liệu số.

Công chức xã tự viết phần mềm

Ở xã Đan Hải, tỉnh Hà Tĩnh, Trung tâm Phục vụ hành chính công luôn đông người. Người cao tuổi và người làm nghề tự do phải bỏ buổi làm, ngồi chờ hàng giờ mới đến lượt.

Anh Trần Viết Hồng, công chức phụ trách công nghệ thông tin của xã, đã tự xây dựng một "Hệ thống lấy số thứ tự trực tuyến": người dân lấy số và theo dõi tiến trình qua điện thoại từ xa, chỉ đến trung tâm khi gần tới lượt. Theo câu chuyện được phản ánh, anh tận dụng máy tính cá nhân, dành thời gian ngoài giờ để phát triển phần mềm trong hai tháng, rồi liên tục sửa theo góp ý của người dân. Hệ thống vận hành chính thức từ ngày 20/7/2026; hàng trăm người dân đã lấy số trực tuyến; địa phương giảm nhu cầu sử dụng phần mềm thuê ngoài cho khâu lấy số thứ tự.

Sáng kiến tại Đan Hải cho thấy lợi thế của người am hiểu nghiệp vụ tuyến đầu: nhìn rõ vướng mắc và có thể đề xuất công cụ xử lý phù hợp. Để nhân rộng, một phần mềm do cá nhân xây dựng vẫn cần được đánh giá về an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu, chi phí duy trì và khả năng bàn giao, vận hành ổn định.

Khi loa truyền thanh được bổ sung bởi Zalo và video ngắn

Chuyển đổi số ở thôn còn thay đổi cách chính quyền nói chuyện với người dân. Xã Lệ Ninh, tỉnh Quảng Trị rộng 56 km², có 27 thôn với khoảng 23.000 dân sống rải rác. Hệ thống truyền thanh truyền thống có giới hạn về thời điểm phát và khả năng tiếp nhận của một số nhóm dân cư. Các nhóm Zalo của thôn, do trưởng thôn đứng tên quản trị, trở thành kênh thông tin bổ trợ quan trọng: thông báo phòng chống thiên tai đến nhanh hơn, cán bộ thôn tiết kiệm thời gian, người dân có thể phản hồi ngay.

Ở thôn Quyết Thắng, xã Cẩm Bình, Hà Tĩnh, trưởng thôn Nguyễn Tuấn Anh, sinh năm 1992, nhận ra loa phát thanh phát lúc sáng sớm và chiều muộn, họp thôn thì buổi tối, nhưng lao động trẻ đi làm xa, không ai nghe, không ai họp. Tháng 8/2026, anh lập trang mạng xã hội "Trưởng thôn tập sự", tự quay video ngay tại thôn, dùng hình ảnh quen thuộc của làng và ngôn ngữ bình dị để truyền tải chính sách. Chỉ sau vài tuần, trang có trên 10.000 người theo dõi; một video cảnh báo về thuốc diệt cỏ đạt 1,5 triệu lượt xem. Song song, anh vẫn đi từng ngõ, gõ từng nhà để nắm tâm tư bà con.

Truyền thanh có ưu thế thông báo rộng, nhất là trong tình huống khẩn cấp; video ngắn và nhóm trực tuyến giúp người dân xem lại, trao đổi vào thời điểm phù hợp. Kết hợp nhiều kênh sẽ bao quát nhóm người dân có điều kiện tiếp cận khác nhau.

Người biết dạy người chưa biết

Ở xã Minh Đài, tỉnh Phú Thọ, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã thành lập mô hình "Chi hội phụ nữ số" tại 5 thôn, mỗi chi hội có nhóm nòng cốt 20–25 hội viên có khả năng về công nghệ. Cách học là kèm cặp: người biết hướng dẫn người chưa biết, từ dùng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt đến ứng dụng định danh điện tử. Hội đã tổ chức 18 hoạt động giáo dục, truyền thông cho hơn 1.000 hội viên. Nhiều chị em đã dùng mạng xã hội bán chè, mật ong, rau, vật nuôi; biết phát trực tiếp, chụp ảnh sản phẩm và trò chuyện với khách hàng trên mạng.

Tổ chức đoàn thể ở cơ sở vốn đã là một mạng lưới đào tạo có sẵn. Việc tận dụng mạng lưới sẵn có giúp mở rộng hỗ trợ kỹ năng số mà không nhất thiết phải hình thành thêm đầu mối tổ chức.

Từ sáng kiến đơn lẻ đến cách làm bền vững

Những mô hình kể trên phần lớn xuất phát từ sáng kiến của từng địa phương, từng con người. Thách thức là làm sao để chúng không chỉ là phong trào nhất thời, mà trở thành cách làm bền vững, được nhân rộng.

Khung pháp lý đã tạo cơ sở cho điều đó. Nghị định số 224/2026/NĐ-CP ngày 24/6/2026 quy định chi tiết thi hành Luật Chuyển đổi số, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định khung năng lực số với 7 nhóm kỹ năng cơ bản cho người dân, trách nhiệm xây dựng kế hoạch phổ cập năng lực số hằng năm, mô hình điểm hỗ trợ xã hội số tại cấp xã, tổ chức và nhiệm vụ của Tổ công nghệ số cộng đồng. Những gì trước đây là sáng kiến tự phát nay đã có chỗ đứng trong văn bản pháp luật, có nhiệm vụ rõ ràng, có cơ sở để bố trí nguồn lực.

Ở Lào Cai, mô hình thôn số đã được đưa vào kế hoạch toàn tỉnh giai đoạn 2026–2030; riêng một xã như Nghĩa Đô đã có 50 Tổ chuyển đổi số cộng đồng. Đây là một cơ sở để tổ chức đánh giá và xem xét nhân rộng theo điều kiện của từng địa bàn.

Cũng cần thẳng thắn: nhiều mô hình ở cơ sở mới có kết quả ban đầu, chưa có số liệu đo lường đầy đủ như số hộ thực sự sử dụng, thời gian tiết kiệm được, mức độ hài lòng của người dân sau một thời gian dài. Để nhân rộng đúng, cần theo dõi, đánh giá những mô hình này bằng dữ liệu, giữ lại cái hiệu quả, điều chỉnh cái chưa phù hợp, thay vì chỉ dừng ở những buổi ra mắt.

Bài học: chuyển đổi số bắt đầu từ ngõ xóm

Những câu chuyện ở thôn, bản, khóm để lại bốn bài học. Thứ nhất, lấy thôn, bản làm điểm tiếp cận trực tiếp đến cộng đồng, có bộ tiêu chí đo được. "Thôn số" với 21 tiêu chí cụ thể giúp cả cán bộ và người dân biết rõ mục tiêu và tiến độ.

Thứ hai, khi người dân không đến được, cán bộ phải đi. Bàn ghế khiêng xuống khóm, tổ công tác đến nhà hỗ trợ người cao tuổi, điểm hỗ trợ ở nhà văn hóa thôn là những cách làm gần dân, cần được đo lường thêm về chi phí và hiệu quả thực tế.

Thứ ba, trao quyền cho người ở cơ sở sáng tạo. Một công chức tự viết phần mềm, một trưởng thôn tự làm video, một chi hội phụ nữ tự dạy nhau: những sáng kiến đó phản ánh nhu cầu cụ thể tại cơ sở và có thể bổ sung cho các giải pháp dùng chung.

Thứ tư, hạ tầng phải đi trước, con người đi cùng. Sóng điện thoại đến thôn là điều kiện cần; những "người bạn số", tổ công nghệ số cộng đồng, chi hội số là nguồn lực thiết yếu giúp người dân hình thành kỹ năng và thói quen sử dụng.

Khi mỗi thôn có người dẫn đường, mỗi khóm có cán bộ đến tận nơi, mỗi xã có những công chức dám nghĩ, dám làm, chuyển đổi số mới thực sự trở thành câu chuyện của mọi người dân, không bỏ ai lại phía sau.

Hồng Anh